Rosa Parks

BERRIA, Larrepetit 2013-03-02

          Egunero bezala, 1955eko abenduaren lehendabiziko egun hartan, Rosa Parks izeneko emakume afroamerikar gazte hark autobusera igo eta eserlekua hartu zuen Montgomeryn, Alabaman. Autobus gidariak, ordea, altxa zedila eskatu zion, eta bere lekua utz ziezaiola arraza zuriko beste bidaiari bati. Parks andereak ezetz, uko egin zion agindu hori betetzeari, eta ez zuen eserlekua utzi.

          Jokabide horregatik, berehala atxilo eraman zuten. Baina hura aldaketa askoren hasiera izan zen. Orduan artzain bautista bat besterik ez zen Martin Luther King izeneko gizon hark gidatuta, Montgomeryko autobus publikoetaraino iritsi ziren protestak. Presio horren eraginez, bazterketak bertan behera utzi behar izan zituzten autobus publikoetan.

          Urtebete geroago, AEBetako Epaitegi Gorenak garraiobideetan arrazagatik izaten ziren bazterketak konstituzioaren aurkakoak zirela esan zuen. Zalantzarik gabe, garaipen handia izan zen hura. Baina izugarri zegoen egiteko oraindik, eta Rosa Parks bezalako gizon-emakume askok parte hartu zuten ekintzaile gisa eskubideak lortzeko bide horretan. Eta gaur egun ere, jarraitzen dute.

          Asteazkenaz geroztik, Parks anderea Kapitolioan dago. Haren estatuari begiratzean, denek gogoratu beharko lukete, duela ez hamarkada asko, gauzak oso bestelakoak zirela herrialde honetan eta azalaren kolorearen arabera banatzen zirela eskubideak.

          Barack Obama presidenteak zera esan du inaugurazio ekitaldian: «Rosa Parksen keinu sinple batek AEBak eta mundua aldatu zituen». 60 urte geroago, aldaketak eskatzen dituzten keinu sinpleak ere, munduan zehar, eta herrialde honetan ere bai, asko izaten ari dira. Baina badirudi duela hamarkada batzuk mundua eta AEBak aldatzeko zuten indarra galdu dutela. Edo gaur egun keinu sinpleak ez direla garrantzizkotzat jotzen. Bide berri eraginkorrak aurkitu beste erremediorik ez dago.

Zorion metroa

BERRIA, Larrepetit, 2013-02-23

           Zeintzuk diren Ameriketako Estatu Batuetako estaturik eta hiririk zoriontsuenak eta tristeenak ondorioztatu du Vermonteko Unibertsitateak egin duen ikerketa batek. Biztanleek bidalitako Twitter bidezko mezuetan oinarritu da ikerketa. 2011. urtean jasotako 10 milioi mezu aztertu dituzte ikertzaileek, eta horren araberako emaitzak atera.

          10.000 hitzeko zerrenda bat oinarri hartu dute txioak edo mezuak aztertzerakoan. Ero, gorrotoa, ez, erre, kea, kartzela eta halako hitzak daude tristura adierazten dutenen artean. Zoriontasunarenak, berriz, LOL eta hahaha (barrea adierazteko erabiltzen direnak), ederki, ondo, atsegina, lo, ardoa eta janariekin eta hondartzarekin lotutako hitzak daude.

           Maine, Nevada, Utah, Vermont eta Hawaii dira estaturik zoriontsuenak, eta kontrako aldean daude Lousiana, Mississippi, Maryland, Michigan eta Delaware. Hiriei dagokienez, Kaliforniako Napa, San Clemente eta Santa Cruz, Coloradoko Longmont eta New Mexicoko Santa Feko mezuak izan dira zoriontasun gehien erakutsi dutenak. Alderantziz, Texasko Beaumont eta Texas City, Georgiako Albany, Louisianako Shreveport eta Monroeko biztanle askori tristezia maila handia sumatzen omen zaie.

          Baina ikerketa ez da horretan bukatu. Jasotako datuak gizentasun tasarekin konparatu dituzte, eta estaturik tristeenak gizenenak omen dira. Horietan oso erabiliak dira McDonalds, hegalak, urdaia eta halako hitzak; eta alderantziz, kafea, sushi edo banana estatu eta hiri argalenetan.

          Beraz, Twitterreko mezuak aztertuz, gure poz edo malenkonia mailak neurtu ditzakete, besteak beste. Aurrez aurrekoan, ordea, begiradei, aurpegiei, keinuei, tonuari, esateko moduei zoriontasuna edo tristezia ezkutatzea kosta egiten zaie, askotan. Eta Twitterreko mezu batean ematen ez den informazio eta sentipen asko jasotzen da. Nik garbi daukat zein zorion metro erabili!

Upel bereko sagardoa

BERRIA, Larrepetit 2013-02-16

          Eguna bukatzera zihoanean, hitz solteak idazten hasi nintzen: amorrua. Mina. Gorrotoa. Atsekabea. Samina. Tristura. Injustizia. Inkomunikazioa. Tortura. Errugabea. Ezjakintasuna. Jakin-mina. Jakin nahia. Beharra. Erasoa. Inpotentzia. Ahultasuna. Negarra. Harridura. Ulertezintasuna. Eskubidea. Indarra. Elkartu. Bateratu. Lagundu. Gogortu. Erantzun. Sentitu.

          Telefonoaren hotsarekin, oraindik ilun zela hasi zen otsailaren 20. hura: Torrealdairen etxeko atea txikitu, eta basakeria erabatekoan, bera, emaztea eta umeak, sustoz, izu-kolpez esnaraziz, gaizkile arriskutsu haren bila Guardia Zibila asaltoan nola sartu eta eraman zuten kontatu zidaten. Atzetik jakin nituen gainontzeko atxilotuen antzeko istorioak.

          Hasierako beroan, zer, zergatik, zertarako, nolatan, zein arrazoigatik gertatzen ari zen hura ulertzeko zailtasunak izan nituen. Hoztasunean, eraikitakoa suntsitzeko, herri izaera eta sentimendu bat akabatzeko sortutako azpijoko hartaz jabetu nintzen. Euskaraz bizitzea, ikastea, lan egitea, irakurtzea, idaztea, sentitzea, euskaldun izatea erabaki dugun milaka lagun delitu egile bilakatu ginen.

          Gizarteak emandako erantzunak, elkartasunak, bat egiteak, prentsa askatasunaren eta giza eskubideen defentsa hark poztu egin ninduen. Zenbaitzuen erantzun epelek, amorrarazi. Egunkaria-ko langile zirenen indarra, lanerako gogoa, animoa, berrantolaketa, eredugarri egin zitzaizkidan. Jende askoren esfortzuarekin BERRIA hutsetik sortzen ikustea, sentitzea, beste behin ere, zoragarria.

          Berandu bada ere, absoluzioa eta sententzia gogor bat etorri dira Madrildik, eta torturen inguruko sententzia Estrasburgotik. Baina hamarkada bat lehenago diseinatutako operazioa ez dago hilik. Auzi ekonomikoa hor dago oraindik. Eta ez ahaztu: dena upel bereko sagardoa da. Lehendabiziko egunean adinako babesa sentitzen jarraitu dezatela!

Ez da nahikoa

BERRIA, Larrepetit, 2013-02-09

          Zerrenda gizentzen doa: finantza sistemak berak sortutako krisi ekonomikoan, herritarrok erantzukizunik izan ez dugun desastrean, sistema errekuperatzeko, lehenaz gain, geure patrikatik jarri behar izan dugu diru gehiago. Horren ondorioz, edo aitzakian, oinarrizko eta ezinbesteko diren zerbitzuak gero eta eskasagoak dira: osasuna, hezkuntza, gizarte zerbitzuak… Eskubide askok eskubide izateari utzi diote: etxebizitza, lana eta lan baldintzak, adibidez. Gero eta herritar gehiago pobrezian murgilduta, eta isilean, lotsatuta bezala; gorriak ikusten hamaika!

          Gure aitona-amonek lortutakoa, gure aita-amek defendatutakoa, eta guk gozatu ahal izan ditugun eskubide horiek egun batetik bestera kendu egin dizkigute. «Egoera hobetu arte», diote. Ezetz iritsi berehala galdutako denak berreskuratzeko adina hobetuko den garairik!

          Eta aurrekoari gehitu ustelkeria kasu guztiak, diruz betetako sobreak, B kontabilitateak, Noos, CAN eta otxokuartoak…

          Kaleratutako azkeneko inkesta guztiek erakusten dute herritarra haserre dagoela, eta oso kezkatuta ekonomiaren egoerarekin eta eskubideen murrizketa eta galerekin. Eta koktel horri ustelkeria gehitzean, txispak ateratzen omen dira. Baina kalean, ke pixka bat bai, baina su handirik ez.

          Une batez, gatozen Minneapolisera. Armen gaineko kontrola handitzeko legea bultzatze aldera, politikariei zuzenean bere asmoa babestu dezatela eskatu beharrean, Obamak herritarrei eskatu die beraiek egin diezaietela presioa politiko jendeari eta kongresuko kide eta alderdiei. Nago Obamak ondo jakin behar duela zerk mugiaraz ditzakeen politikariak, botereak, politikak eta erabakiak.

          Lotan, geldirik, tontotuta dagoen gizarte bati lapurtzea, kentzea, ezabatzea, deuseztatzea, erabiltzea, maneiatzea, hortxe dago pagotxa askorentzat! Horren kontra haserretzea, sutzea beharrezkoa da. Baina ez da nahikoa.

Estazioa, bihotza

Larrepetit, 2013-02-02

          Hiri baten funtzionamenduan, tren estazioak bihotzak dira: city-ari taupada ematen diote, zein erritmotara mugitu erakusten. Eta, aldi berean, hiritik kanpora eramaten zaituzten arteria eta zain horien guztien irteera edo helmuga puntu dira. Taupada bakoitzean, hiritarrak jaso edo kanporatzeko ahalmena dute. Hiriaren iraupenerako, arnas sistemarako, ezinbesteko bilakatzen dira.

          Duela 100 urte gaurko egunez hasi zen 42. kalea eta Park etorbideko Grand Central Terminal estazio dotorea taupadaka, eta geroztik ez da geratu. 1913ko otsailaren 2 hartan zabaldu zituen errailak, eta egun bakarrean, 150.000 lagunek bisitatu zuten orduko berrikuntza.

          Kanpotik, eraikin ikusgarria da. Barrutik, are eta ederragoa. Neguan hotzetik babesten zaitu, udan berotik, eta euri egunetan, bustitik.

          68 denda, 35 jatetxe, arte erakusketa eta kaleko musikarien doinuekin batera, presak eta patxadak, irribarre eta malkoak, besarkadak eta musuak zientoka ikus litezke eguneroko erritmoan. Beharra izatera, ihesbidea bilakatzen da. Edo alderantziz, ametsak betetzen hasteko irteera puntua. «Agur», «ongi etorri» eta halako diosalek pisu handia eta berezia hartzen duten lekua da.

          Hollywoodentzat aparteko platoa bilakatu da Grand Central 100 urte hauetan. Estazioaren barrenak erabili izan dituzte kolore desberdineko istorioak kontatzeko.

          New Yorkera datorren bisitariak geldiunea egin, eta estazioak eskaintzen duen guztiaz gozatu beharra dauka (eraikuntzaz, arteaz, mugimenduez, jendeaz, detaileez, trenen orroaz, gurpilen txirrioaz). Hiritarrak, berriz, ez du horretarako denborarik hartuko. Baina ondo daki New Yorkeko bizitzaren joan etorrietarako ezinbesteko geltokia dela, estazioa, bihotza!

          Eta bihotz den heinean, historia askoren gordeleku izaten jarraituko du. Ehunka sentimenduren sorleku. Eta nola ez, sekretu askoren testigu isila.

Armadaren barrenak

BERRIA, Larrepetit, 2013-01-26

          Ez da New York militar izugarri ikusten den hiria. Noizean behin soldadu gazte edo marine helduren batekin topo egiten duzu. Gehiago ikusten dira, uniformerik gabe, «gerrako beteranoa naiz, zure laguntza behar dut» jartzen duen txarteltxoarekin soldadu ohiak kaleetan edo metroan, diru eskean. «Gure soldaduak dira, gure askatasunagatik borroka egin dutenak. Merezi dute nire errespetua eta laguntza», diote hiritar batzuek, dolar bat ematen dieten bitartean. Ondotik pasatu, eta kasurik ez diete egiten gehienek.

          Pentagonoak ez ditu aurkeztu zaharrak 2012ko datuak: 349 militarrek egin zuten beren buruaz beste AEBn, Afganistanen hil ziren soldadu kopurua baino 50 gehiagok. Alderantziz, gerran soldadu horiek zenbat pertsona hil dituzten, hori ez da esaten. Baina hara gakoa: mugaz beste aldeko hiritarren artean antsietatea eta depresioa sortarazten duen soldaduari ere gaitz bera datorkio nonbait bueltan. Jasangaitz bihurtu eta bere buruaz beste egiteraino. Leon Panetta Defentsa idazkiarentzat arazo horri aurre egitea izan da frustraziorik handienetakoa sortu dionetako bat.

          Emakumezko soldaduak borrokan aritzeko indarrean zen debekua amaitzeko agindu du aste honetan. Orain arte eskuratu ezin zituzten 230.000 lanpostuetan parte hartu ahal izango dute emakume militarrek. Berdintasun uniformeduna lortzeko bidean, pauso garrantzitsua.

          Panettak ondo daki, ordea, emakumezko soldaduak ez direla borrokatik at egon; gudu zelaia izan da desberdina: militar emakumeen artean, hirutik batek jasaten baitu sexu jazarpen edo erasoren bat. Eta egilea, ondoko militar kidea. Gerra latz eta luzea hori!

          Eskoletara eta aisialdi lekuetara joan eta gazteak AEBetako armadara batzeko konbentzitzea da Joanna soldaduaren lana. Baina, noski, gidoian ez dago aurreko konturik. Militarrek emango dizkizuten ikasketak eta etorkizun oparo eta zoragarria besterik ez.

Margoak eta armak

BERRIA, Larrepetit, 2013-01-19

          Hauxe zen irudia: Barak Obama eta Joe Biden presidenteordea atrilaren atzean, eta ondoan, Newtongo eskolako hilketaren ostean presidenteari eskutitza bidalitako lau ume eserita.

          Egindako hitzaldian, Grace McDonnell Newtongo atentatuan hildako 7 urteko umea izan zuen gogoan: «Pintore bihurtzearekin amets egiten zuen». Umeak egindako margoetako bat opari jaso, eta bere bulego pribatuan jarrita dauka Obamak, eta hari begiratzen dion bakoitzean su armez hildako haur horiek guztiak omen datozkio burura.

          RNA-k, AEBko Erriflearen Erakunde Nazionalak, Obamaren alabak erabili ditu berea defendatzeko: presidentearen umeek segurtasun armatua badute, zergatik edozein hiritarrek ez du eskubide bera izango? «Elitista hipokrita» deitu diote iragarki baten bidez.

          Etxeko txikienak eta haien segurtasuna argudio nagusi bilakatu da bi aldeen artean. Baina komeni da honako datu hauek buruan izatea: 20.000 ume eta nerabe inguru tirokatzen dira urtean AEBetan, eta horietatik 2.966 hil egiten dira (2.037 erailda, 748 beren buruaz beste eginda, 123 istripuz, 19 poliziak hilda).

          Brady Campaign elkarteak argitaratutako datuak dira: urtean ia 100.000 pertsona tirokatzen dira AEBetan. Horietatik 31.593 hil egiten dira (12.179 erailda, 18.223 beren buruaz beste eginda, 592 istripuz, 326 poliziak hilda). Guztira, 283 milioi arma daude zibilen esku.

          Obamak hartu dituen eta etorkizunean kongresuak hartu ditzakeen neurriak zalantzarik gabe kopuru hori txikitu dezakete. Baina arazoa hori baino sakonagoa da: armak eduki eta erabiltzearen kultura hezurretaraino sartuta baitago hemengo gizartearen parte handi batean. Eta hori ez da sinadura, debeku edo diru laguntza batzuekin aldatzen. Gogoa, konbentzimendua, esfortzu handia eta urte asko beharko dira! Eta zoritxarrez, Grace McDonnellena bezalako margo gehiago milioika bulego eta sukaldetan.