Propinak

Larrepetit, 2013-07-13

          Alde batetik bestera mugitzeko ez da batere hiri zaila New York. Bila zabiltzan lekura iristeko argibideak berehala emango dizkizu edozein hiritarrek. Eta kale izkinaren batean, erdi galduta, zeure mapa handiari begira jartzen bazara, segituan inguratuko zaizu norbait laguntza behar duzun galdetzera.

          Baina bada, jendea nahasarazten duen zerbait hiri honetan: propina emateak, eta, batez ere, eman beharrekoa kalkulatzeak, makina bat buruhauste sorrarazten die turistei. Batez ere, propina ematearen kulturarik ez dagoen lekuetatik datozenei.

          Zerbitzu bat jasotzen duzun orotan ematen da propina, baina, batez ere, jatetxe eta tabernetan.

          Propina ematea ez da erremediorik gabe bete beharreko zerbait. Ematen ez baduzu, ez zaizu Polizia etorriko eta ez zaitu atxilo eramango. Baina beti ematen da (baldin eta emandako zerbitzua ikusgarri txarra izan ez bada, noski). Propina, ordea, ez da lana ondo egin duenari ekonomikoki egiten zaion aitorpena edo ematen zaion saria. Propinak, jatetxeetako langile gehienentzat, soldataren parterik handiena izaten dira. Nagusiak orduko oso dolar gutxi ordaintzen dizkio beretzat lanean dabilen horri, eta soldata duin bat eskuratzeko ateratzen duen beste guztia propinetatik jasotzen du. Beraz, garrantzitsua da zer ematen ari garen jabetzea.

          Zenbait tokitan, kontuaren azpialdean zenbat eman dezakezun proposatzen badituzte ere, ez dizute normalean kontuan sartuko. Zeuk erabaki behar duzu zenbat utzi (ehuneko 10 eta 20ren artean ematen da).

          Salbuespenak salbuespen, ahalik eta zerbitzurik onena ematen saiatuko dira beti, horrek propina handiagoa ekarriko dienaren esperantzan. 

          Propinen jolas hau kultura estatubatuarraren ezaugarri da. Gustuko dute. Baina propina jasotzen duen askorentzat, jolasa baino gauza serioagoa da. Propinetatik ateratzen du bizibidea! Eta hori jende askok ez daki.

46664

Larrepetit, 2013-07-06

          Afrikan ibili da Estatu Batuetako presidentea. Eta komunikabideek erakutsi diguten irudietako bat hauxe izan da: Barack Obama bera, Nelson Mandelak guztira giltzapeturik eman zituen 27 urteetatik 18 pasa zituen Robben Islandeko kartzelako ziegako leiho txikitik kanpora begira.

          Bisitarien liburuan presidenteak zer idatzi duen ere kontatu digute: «Gure familiaren izenean, umiltasunez beterik, justiziarik ezari errenditu gabe aurre egin dioten gizon ausarten lekuan gaude».

          Mandelak eraman zuen 46664 preso zenbakia gogoan, emazte Michele eta bi alabekin egin du bisitaldia Obamak ziegara, eta han barruan umiltasunez beteta sentitu dela esan du. Ez naiz ni Mandelak hainbeste urte pasatako lau horma artean sekulan egon, baina seguru nago atetik barrura sartutakoan, eta hainbeste ordu luze han barruan pasatakoaren azalean neure burua irudikatzean, umiltasuna ez dakit, baina itolarri ederra behintzat sentituko nukeela.

          Obama umiltasunak jo du apartheid-ari aurre egin zion gizonaren tortura lekuan. Eta galdera datorkit burura: zer pentsatuko ote du umiltasun horretaz hainbeste urtetan epaiketarik gabe Guantanamon dagoen presoak?

         Sentitutako umiltasun horrek berehalako eragina behar luke: zenbait erabaki egun batetik bestera hartzen dituzten bezala, Guantanamo ixteko agindua berehala sinatzea.

          Agian, Afrikatik bueltan, Guantanamon geldialdia egin, bertako 46664 presoaren ziegara sartu, eta hango leihotik begiratu behar zuen presidenteak. Umiltasuna sentituko ote zukeen kasu horretan ere, edo beste zerbait? Urte batzuk pasa dira itxi egingo zuela agindu zuenetik.

         Justiziarik ezari errenditu gabe ausart aurre egin ziotenen aldarean jarri du miresmenez Mandela Obamak. Erabat ados.

          Baina justiziarik ezari, errenditu gabe, Guantanamon, ausart, egoera penagarrian irauten ari direnek ere leku bertsua ez ote dute merezi, presidente?

Desfileak

Larrepetit, 2013-06-29

          Ez zaizkit oso hemengoak diren desfile handi horiek batere gustatzen. Aspertu egiten naute, eta ez daukat orduetan karroza handien pasaerari begira egoteko pazientziarik. Baina bakarren batean geldialdia egitekotan, biharkoan egingo nuke: gay, lesbiana, transexual eta bisexualen eskubideak defendatzeko urtero egiten dena; koloretsua, umoretsua, dibertigarria izaten da, inauteri ukitu handikoa.

          Aurtengoa New Yorken nahiko berezia izango dela esango nuke. Pozteko arrazoien artean daude Auzitegi Gorenak aste honetan hartu dituen bi erabakiak: Kalifornian sexu berekoak ezkontzeko zegoen debekua bertan behera utzi izana eta bikote homosexualek heterosexualek dituzten eskubide berberak maila federalean onartu izana.

          Baina kontuz! Hankak lurrean, dena ez da eta arrosa kolorekoa. Aspaldiko urtetan esparru honetan aurrera egiten dela iruditzen bazaigu ere, 2013a bezalako urteak kontuan hartu behar ditugu jende askoren pentsaera, ideia eta ikuspegi motz eta arriskutsua bizi-bizirik dagoela konturatzeko.

          Aurten, East Village-an, 45 urteko gizonezko bati eraso egin diote bere sexu joeragatik. SoHon, bi gazte bikote homosexual batekin gurutzatu, eta haiek iraindu ostean, jipoitu egin zituzten. Kasurik larriena Greenwich Village-n gertatu da: Elliot Morales Marc Carson eta haren bikotekidearengana inguratu zen, gay zirelako sekulakoak eta bi esan ostean, pistola atera eta tiro batekin bertan hil zuen Carson.

          New York bezalako hiri batek duen ezaugarri handienetako bat aniztasuna da: arrazetan, koloreetan, nazioetan, hizkuntzetan, sexu joeretan. Eta hain da plurala, batzuetan bertan bizi denari ahaztu egiten zaio denek ez dutela hori errespetatzen. Aurten, eraso homofoboek New Yorken izan duten igoera kezkagarriak hori gogorazi digu: oraindik desfile asko daudela egiteko.

Antzezlan iruzurtia

Larrepetit, 2013-06-22

          Uste dut New Yorken egitea gehien gustatzen zaidan gauzetako bat kalean ibiltzea dela. Orduak pasatuko nituzke batera eta bestera, zer suma, zer ikusi, zerk atentzioa emango, nor topatuko! Hemengo etorbide eta kaleetan barrena galtzea gogoko dut.

          57. kaleko kantoia eta bosgarren etorbidea elkartzen diren lekuan beheranzko norabidea hartu nuen, eta berehala ikusi nuen emakume hura, izkina batean, manta zahar batean bilduta, eskean. Pausoa mantsotu nuen, eta ez nion begirik kendu. Inguratu ahala konturatu nintzen negar batean ari zela! Benetako malkoak ziren masailetatik behera zetozenak. Etxerik gabeko emakume hark bihotza ukitu zidan. Bere parean geratu eta «help me, help me», lagundu nazazu eskatu zidan, negar batean. Joder, nola esango nion ezetz! Eskua patrikan sartu eta ahal nuena eman nion. Ondo sentitu nintzen hori eginda.

          Ordu batzuk geroago berriro leku beretik pasatu nintzen, baina kontrako espaloitik. Eta hara nire sorpresa, herioan zegoen emakume hura bere gauzak jaso eta patxada ederrean telefonoz hizketan metroa hartzera zihoala ikusi nuenean.

          Beste batean, sekulako herrena egiten zuen gizon bat inguratu zitzaidan diru eske. Ia ezin zuen ibili ere egin! Nire laguntza xumea eman eta egun batzuetara, gaueko ordu txikietan, hara non ikusten dudan gizon bera, bastoirik gabe eta herrena auskalo non galduta, maratoia egiteko adinako sasoirekin!

          Bi kasuetan sentitu dudan amorrazioa, sua, iruzurtua izatearen sentipena, ordea, erlatibizatzen ikasi dut. Aitortu beharra daukat batzuk oso antzezle onak direla, eta, sikiera, dolarretan eman diedan laguntza izan dadila horretarako aitorpena. Denak ez dira-eta Broadwayko antzokietara iristen. Baina honek beste zerbait ere sortarazi dit: mesfidantza. Horregatik, azkenaldian, musikari edo kaleko artistei bakarrik ematen diet propina!

Ziber gogoetak!

Larrepetit, 2013-06-15

          Hasteko gertakaria bera: Edward Snowden 29 urteko gazteak, dokumentuak eta frogak eskuan, publiko egin du Estatu Batuetako inteligentzia zerbitzuek urteak daramatzatela kanpoko eta etxeko hiritarrak zelatatzen.

          Segidan, Estatu Batuarren iritzia honetaz guztiaz. Gallup zentroak emandako datuak dira: biztanleriaren ehuneko 44ak uste du Snowdenek zuzen jokatu duela, ehuneko 42ak oker, eta ehuneko 14a ez dago seguru. Gobernuak kuxkuxean eta zelatan ibiltzeko duen ohitura eta joerari buruz, berriz, hiritarren ehuneko 53a dago kontra eta ehuneko 37a alde.

          Hirugarrenik, erreakzioak: tik, tak, tik, tak, eguna joan eguna etorri, hemen ez da ezer gertatzen.

          Atzetik, galdera: norbait harritu al da Snowdenek Estatu Batuetako gizarteari eta munduari kontatu dionarekin?

          Eta erantzuna. Albistearen aurrean izan den erreakzio epelarekin, esango nuke ezetz.

          Ondorengoa: eta zu, irakurle, aho zabalik utzi zaitu? Ni ez. Esango nuke, beti pentsatu izan dudala gobernu eta konpainiengandik ziber espiatuak garela, eta badagoela datu pertsonalen merkatu ezkutu eta ilun bat. Makina batek hartzen du alferrikako lan mordoa, alajaina! Ez dakit seguru horren aurka zer edo zerbait egin dezakegun, baina argi daukat hemen inork gutxik eraman dituela eskuak burura!

          Bukatu aurretik, Estatu Batuetako klase politikoarentzat proposamen praktiko bat: hainbestekoa bada jendea kontrolatzeko eta zelatatzeko beharra, zergatik ez dituzue zuen saretik kanpo dauzkazuen 11 milioi etorkin paperik gabekoak behingoagatik legeztatzen, eta horrela, milioika toki gehiago «kuxkuxean» aritzeko.

          Azkenik. Eskerrik asko Snowden. Gaur, zuregatik, seguru dakit, testu eta ziber gogoeta hau, BERRIAko irakurleez gain, Estatu Batuetako inteligentzia zerbitzuek ere irakurriko dutela. Zorte pixka batekin txinatarrek ere bai. Azkenean, uste baino gehiago gara Berrialagunak!

Buruaren kontrola

Larrepetit, 2013-06-08

          Pertzepzioa da, ustea, baina gero eta etxerik gabeko gehiago ikusten da New Yorken azken aldi honetan. Ez da nirea bakarrik: inguruko hainbatek ere gauza bera ikusten dute. Eta horren arrazoietako bat ditxosozko aurrekontu jaitsiera da.

          Kalean, aterpetxeetara joan gabe ikusten diren etxerik gabeko gehienek buruko gaitzak izaten dituzte edo osasun arazo larriak. Eta lehendik urriak ziren haiei laguntzeko zerbitzuek diru gutxiago dutenez, errealitate gordin hau bistakoagoa da kalean.

          Estatu Batuetako Gaixotasunen Prebentziorako eta Kontrolerako Zentroak eman berri dituen datuei erreparatu: bost estatubatuarretik batek du buru osasun arazoren bat, eta 3 eta 17 urte arteko haurretan ere portzentaje bera mantentzen da. Urtero 45 milioi estatu batuarrek izaten dute depresioa, elikaduraren trastornoren bat, trauma ondorengo estresa edo droga kontsumoen ondorioren bat. Eta gaixo hauen ehuneko 60a ez da sekulan sendabidean jartzen. Umeetan, erdiek bakarrik jasotzen dute tratamenduren bat.

          Zifrak handiak dira. Izugarriak. Eta gaiari adarretatik heldu beharrean eta aurrerapauso bat eman beharrean, alderantzizkoa egin da: 4.500 milioi dolarretan moztu tratamenduetarako diru laguntzak.

          Gaixo hauek ilunpetatik atera behar direla esan berri du Obamak. Seguruenera, Estatu Batuetan gertatu diren hilketarik handienen egileek patologia psikiatrikoren bat dutela gogoan izanda.

          Osasuntsu dagoen gizarte batek buru osasuna ere maila berekoa izaten du; baina burua ondo duena kontrolpean izatea, mantentzea, askoz ere zailagoa izaten da. Beraz, horrekin ondoriozta dezakegu botereei komeni zaiela buruaren kontrola izatea!

          Puf! Herrialde honetako konspirazioaren teorien etenik gabeko susmoak hezurretaraino sartu zaizkidala konturatu naiz. Nire buruak ere terapia behar ote du?

4000 gehiago

Larrepetit, 2013-05-11

          Amanda, Georgina eta Michelle, hamarkada luzean Clevelandeko etxe batean Ariel Castrok bahituta eduki dituen gazteen kasuak zur eta lur utzi du Estatu Batuetako gizartea. Zein erraz esaten den 10 urte halakoetan. Baina begiak itxi, eta nerabezarorik gabe geratu diren hiru neska hauen tokian geure burua irudikatzeko ariketa eginez gero, niri, behintzat, oilo ipurdia jartzen zait!

          Etxean dira hirurak, familien goxoan. Ikusten ez diren zauri horiek, barru-barrukoak, senda litezkeen toki bakarrean (inoiz sendatzen badira). Inork ezingo dio bizitzari utzitako lekutik heldu. Baina galdutako guztia beste nolabait berreskuratzen saiatzea izango da kontua.

          Datozen egun eta asteetan joango gara detaile gehiagoz ezagutzen hamarkadako gertaerak. Hiruretako norbaitek (edo hirurek) esklusiba ere emango dio ondo ordainduko dion telebistaren bati, eta Hollywood ere honezkero hasi da mugitzen.

          Fikziorako egokiagoa litzatekeen errealitate hau edo antzekoa bizi dutenak milaka batzuk dira, ordea. Egoera berean, ia beste 4.000 Amanda, Georgina eta Michelle daude desagertuta Estatu Batuetan.

          Desagertutako Haurren Zentro Nazionalak emandako datuen arabera, egunero 2.000 haurren desagertzeak salatzen dira. Horietatik ehuneko 80a umeen ihesaldiak izaten dira. Ehuneko 1a izaten da hiru neska hauen antzeko bahiketaren bat. Baina portzentajeak baxua ematen badu ere, milaka familiak ez dakite non dagoen egun batean desagertu zen etxeko txiki hura.

          Michaelaren amak duela 25 urtez geroztik alabari eskutitzak idazten dizkio, eta Interneten jartzen ditu haiek egunen batean irakur ditzakeelakoan. Phoenixek, berriz, 2011ko eguberrietako opariak zain ditu etxeko zuhaitzaren azpian.


          Esperantza omen da azkena galdu behar izaten dena. Eta aste honetan hori inoiz baino hauspotuago dago desagertuen familietan.

Unplug

Larrepetit, 2013-05-04

          Estatubatuarren parte hartzea sare sozialetan honako hau da: ehuneko 67 dago Facebooken, ehuneko 16 Twitterren, ehuneko 15 Pinteresten, ehuneko 13 Instagramen eta ehuneko 6 Tumblrren.

          Eguneroko bizimoduan, ordu askotan, etenik gabe, lanean, kalean, etxean on line dauden hiritarrak asko dira.

          New York bezalako lekuetan, badirudi, halako sareetan parte hartu gabe ez zarela existitzen. Oso arraro begira zaitzake jendeak inon ez zaudela esanez gero.

          Azken aldian, ordea, sarea on line bota beharrean, bizitza errealean eta aurrez aurrekoan botatzearen garrantziaz jabetzen hasi dira asko eta asko.

          Ziber nekeak eraginda, sare sozialek eskatzen zien morrontzaz konturatuta, zenbat denbora pantailari begira egon izan diren kalkulatuta, entxufeari tira egitea erabaki duten hiritarrak dira.

          Sare sozialetan erabiltzen zuten denbora, orain, maila profesionalean garatzeko (beste on line plataforma batzuk erabiliz askotan), eta erlazio pertsonalak lantzeko erabiltzen dutela diote hiritar hauek.

          Ez dira gehiengoa, baina gero eta New Yorkeko hiritar gehiagok egiten du hori. Ez dut jakin nola bataiatu duten joera berri hau. Baina hori dela orain cool-a zabaltzen bada, azalduko da norbait, izenen batekin.

          Ez dakit zergatik, baina muturretara jotzeko ohitura dago: edo dena, edo batere ez. Eta erdiko beste bideak zer? Aurrez aurreko erlazio pertsonala bezalakorik ez dagoela jabetuta, eta horri eutsiz, zergatik ez ziber tresnak erabili harreman horiek mantentzeko, jendearen berri izaten jarraitzeko, nahi duzuna nahi duzunean kontatzeko, elkarbanatzeko, informatzeko?

          Sarean gu kateatuta geratu beharrean, sarea guk botatzea bezalakorik ez. Eta bakoitzak erabaki dezala une bakoitzean non, nola, zein modutara eta zenbat denboraz. Baina on line aurrez aurrekoa konbinazio honek, nonbait, ez du oso erraza izan behar askorentzat.

Zorion metroa

BERRIA, Larrepetit, 2013-02-23

           Zeintzuk diren Ameriketako Estatu Batuetako estaturik eta hiririk zoriontsuenak eta tristeenak ondorioztatu du Vermonteko Unibertsitateak egin duen ikerketa batek. Biztanleek bidalitako Twitter bidezko mezuetan oinarritu da ikerketa. 2011. urtean jasotako 10 milioi mezu aztertu dituzte ikertzaileek, eta horren araberako emaitzak atera.

          10.000 hitzeko zerrenda bat oinarri hartu dute txioak edo mezuak aztertzerakoan. Ero, gorrotoa, ez, erre, kea, kartzela eta halako hitzak daude tristura adierazten dutenen artean. Zoriontasunarenak, berriz, LOL eta hahaha (barrea adierazteko erabiltzen direnak), ederki, ondo, atsegina, lo, ardoa eta janariekin eta hondartzarekin lotutako hitzak daude.

           Maine, Nevada, Utah, Vermont eta Hawaii dira estaturik zoriontsuenak, eta kontrako aldean daude Lousiana, Mississippi, Maryland, Michigan eta Delaware. Hiriei dagokienez, Kaliforniako Napa, San Clemente eta Santa Cruz, Coloradoko Longmont eta New Mexicoko Santa Feko mezuak izan dira zoriontasun gehien erakutsi dutenak. Alderantziz, Texasko Beaumont eta Texas City, Georgiako Albany, Louisianako Shreveport eta Monroeko biztanle askori tristezia maila handia sumatzen omen zaie.

          Baina ikerketa ez da horretan bukatu. Jasotako datuak gizentasun tasarekin konparatu dituzte, eta estaturik tristeenak gizenenak omen dira. Horietan oso erabiliak dira McDonalds, hegalak, urdaia eta halako hitzak; eta alderantziz, kafea, sushi edo banana estatu eta hiri argalenetan.

          Beraz, Twitterreko mezuak aztertuz, gure poz edo malenkonia mailak neurtu ditzakete, besteak beste. Aurrez aurrekoan, ordea, begiradei, aurpegiei, keinuei, tonuari, esateko moduei zoriontasuna edo tristezia ezkutatzea kosta egiten zaie, askotan. Eta Twitterreko mezu batean ematen ez den informazio eta sentipen asko jasotzen da. Nik garbi daukat zein zorion metro erabili!

Estazioa, bihotza

Larrepetit, 2013-02-02

          Hiri baten funtzionamenduan, tren estazioak bihotzak dira: city-ari taupada ematen diote, zein erritmotara mugitu erakusten. Eta, aldi berean, hiritik kanpora eramaten zaituzten arteria eta zain horien guztien irteera edo helmuga puntu dira. Taupada bakoitzean, hiritarrak jaso edo kanporatzeko ahalmena dute. Hiriaren iraupenerako, arnas sistemarako, ezinbesteko bilakatzen dira.

          Duela 100 urte gaurko egunez hasi zen 42. kalea eta Park etorbideko Grand Central Terminal estazio dotorea taupadaka, eta geroztik ez da geratu. 1913ko otsailaren 2 hartan zabaldu zituen errailak, eta egun bakarrean, 150.000 lagunek bisitatu zuten orduko berrikuntza.

          Kanpotik, eraikin ikusgarria da. Barrutik, are eta ederragoa. Neguan hotzetik babesten zaitu, udan berotik, eta euri egunetan, bustitik.

          68 denda, 35 jatetxe, arte erakusketa eta kaleko musikarien doinuekin batera, presak eta patxadak, irribarre eta malkoak, besarkadak eta musuak zientoka ikus litezke eguneroko erritmoan. Beharra izatera, ihesbidea bilakatzen da. Edo alderantziz, ametsak betetzen hasteko irteera puntua. «Agur», «ongi etorri» eta halako diosalek pisu handia eta berezia hartzen duten lekua da.

          Hollywoodentzat aparteko platoa bilakatu da Grand Central 100 urte hauetan. Estazioaren barrenak erabili izan dituzte kolore desberdineko istorioak kontatzeko.

          New Yorkera datorren bisitariak geldiunea egin, eta estazioak eskaintzen duen guztiaz gozatu beharra dauka (eraikuntzaz, arteaz, mugimenduez, jendeaz, detaileez, trenen orroaz, gurpilen txirrioaz). Hiritarrak, berriz, ez du horretarako denborarik hartuko. Baina ondo daki New Yorkeko bizitzaren joan etorrietarako ezinbesteko geltokia dela, estazioa, bihotza!

          Eta bihotz den heinean, historia askoren gordeleku izaten jarraituko du. Ehunka sentimenduren sorleku. Eta nola ez, sekretu askoren testigu isila.

Armadaren barrenak

BERRIA, Larrepetit, 2013-01-26

          Ez da New York militar izugarri ikusten den hiria. Noizean behin soldadu gazte edo marine helduren batekin topo egiten duzu. Gehiago ikusten dira, uniformerik gabe, «gerrako beteranoa naiz, zure laguntza behar dut» jartzen duen txarteltxoarekin soldadu ohiak kaleetan edo metroan, diru eskean. «Gure soldaduak dira, gure askatasunagatik borroka egin dutenak. Merezi dute nire errespetua eta laguntza», diote hiritar batzuek, dolar bat ematen dieten bitartean. Ondotik pasatu, eta kasurik ez diete egiten gehienek.

          Pentagonoak ez ditu aurkeztu zaharrak 2012ko datuak: 349 militarrek egin zuten beren buruaz beste AEBn, Afganistanen hil ziren soldadu kopurua baino 50 gehiagok. Alderantziz, gerran soldadu horiek zenbat pertsona hil dituzten, hori ez da esaten. Baina hara gakoa: mugaz beste aldeko hiritarren artean antsietatea eta depresioa sortarazten duen soldaduari ere gaitz bera datorkio nonbait bueltan. Jasangaitz bihurtu eta bere buruaz beste egiteraino. Leon Panetta Defentsa idazkiarentzat arazo horri aurre egitea izan da frustraziorik handienetakoa sortu dionetako bat.

          Emakumezko soldaduak borrokan aritzeko indarrean zen debekua amaitzeko agindu du aste honetan. Orain arte eskuratu ezin zituzten 230.000 lanpostuetan parte hartu ahal izango dute emakume militarrek. Berdintasun uniformeduna lortzeko bidean, pauso garrantzitsua.

          Panettak ondo daki, ordea, emakumezko soldaduak ez direla borrokatik at egon; gudu zelaia izan da desberdina: militar emakumeen artean, hirutik batek jasaten baitu sexu jazarpen edo erasoren bat. Eta egilea, ondoko militar kidea. Gerra latz eta luzea hori!

          Eskoletara eta aisialdi lekuetara joan eta gazteak AEBetako armadara batzeko konbentzitzea da Joanna soldaduaren lana. Baina, noski, gidoian ez dago aurreko konturik. Militarrek emango dizkizuten ikasketak eta etorkizun oparo eta zoragarria besterik ez.

Margoak eta armak

BERRIA, Larrepetit, 2013-01-19

          Hauxe zen irudia: Barak Obama eta Joe Biden presidenteordea atrilaren atzean, eta ondoan, Newtongo eskolako hilketaren ostean presidenteari eskutitza bidalitako lau ume eserita.

          Egindako hitzaldian, Grace McDonnell Newtongo atentatuan hildako 7 urteko umea izan zuen gogoan: «Pintore bihurtzearekin amets egiten zuen». Umeak egindako margoetako bat opari jaso, eta bere bulego pribatuan jarrita dauka Obamak, eta hari begiratzen dion bakoitzean su armez hildako haur horiek guztiak omen datozkio burura.

          RNA-k, AEBko Erriflearen Erakunde Nazionalak, Obamaren alabak erabili ditu berea defendatzeko: presidentearen umeek segurtasun armatua badute, zergatik edozein hiritarrek ez du eskubide bera izango? «Elitista hipokrita» deitu diote iragarki baten bidez.

          Etxeko txikienak eta haien segurtasuna argudio nagusi bilakatu da bi aldeen artean. Baina komeni da honako datu hauek buruan izatea: 20.000 ume eta nerabe inguru tirokatzen dira urtean AEBetan, eta horietatik 2.966 hil egiten dira (2.037 erailda, 748 beren buruaz beste eginda, 123 istripuz, 19 poliziak hilda).

          Brady Campaign elkarteak argitaratutako datuak dira: urtean ia 100.000 pertsona tirokatzen dira AEBetan. Horietatik 31.593 hil egiten dira (12.179 erailda, 18.223 beren buruaz beste eginda, 592 istripuz, 326 poliziak hilda). Guztira, 283 milioi arma daude zibilen esku.

          Obamak hartu dituen eta etorkizunean kongresuak hartu ditzakeen neurriak zalantzarik gabe kopuru hori txikitu dezakete. Baina arazoa hori baino sakonagoa da: armak eduki eta erabiltzearen kultura hezurretaraino sartuta baitago hemengo gizartearen parte handi batean. Eta hori ez da sinadura, debeku edo diru laguntza batzuekin aldatzen. Gogoa, konbentzimendua, esfortzu handia eta urte asko beharko dira! Eta zoritxarrez, Grace McDonnellena bezalako margo gehiago milioika bulego eta sukaldetan.

Jack

BERRIA, Larrepetit, 2013-01-12

          Eskua altxatu dut, eta berehala geratu da parean. Atea ireki eta taxi horira sartu naiz. «Egun on. Wall Streetera, mesedez», esan diot gidariari. «Berehala», erantzun dit estatubatuarra dirudien txoferrak.

          Hanken ondoan dagoen telebista pantaila txikiari begiratu diot beti bezala, eta harritu egin naiz: alboan zesto bat dago zintzilik jarrita, eta barruan paper batzuk. Hartu egin dut paperetako bat. Jack Alvo-ren curriculuma da. «Nor da Jack?», galdetu diot gidariari. «Ni neu», erantzun dit.

          Manhattan behealdean gaude, eta dorre bikiak zeuden lekutik igaro gara. «Hementxe zegoen hegoaldeko dorrea», esan dit. «Iparraldekoan, 73. solairuan, lanean ari nintzen lehenengo hegazkinak jo zuenean». Kalbario haren atzetik, ordea, bestea etorri zen: ekonomiaren depresioa.

          «Denbora laburrean, finantzatan urtean 250.000 dolar irabaztetik langabezian egotera pasatu nintzen. Eskulan gaztea har zezaketen enpresek erdi prezioan, eta gu sobera geunden». Bi seme-alaben aitak, atez ate, kalez kale kilometroak egin ostean hartu zuen taxi gidari gisara lanean hasteko erabakia. «Sekula ez zitzaidan burutik pasatu, hain ondo ezagutzen nituen New Yorkeko nire kaleetan barrena, jendea eramatea bizibidea izango nuenik».

          Benetan gustatzen zaion zereginera egunen batean bueltatzeko esperantzarik ez du galdu. Eta hori egia bihurtzen lagunduko dion pertsonaren bila jarraitzen du. Horregatik, kale bazterren batetik norbaitek eskua altxatu eta «taxi!» oihukatzen dion bakoitzean, «gaur izango ote da eguna?» pentsatzen du.

          Bezero bakoitza hartzeak sortzen dion ilusio txiki hori du aurrera egiteko helduleku Jack Alvok. Eta lorik egiten ez duen hiriko karriketan barrena, garai batean eskuetan izan eta gero galdu zuen amets amerikar horri segika jarraitzen du bere taxi horian.

          Zirkulazioa, ordea, beti da handia Manhattanen.

Agenda

Larrepetit, 2013-01-05

          Zabaldu dezagun New Yorkeko agenda: alkate berriak hartuko du aginte makila. Hamar urteren ostean Michael Bloombergen agintaritza amaitu egingo da (azken orduko sorpresarik ez bada behintzat) eta hiriak buruzagi berria izango du. Hautagaien zerrenda gero eta luzeagoa da. Baina hori gertatu aurretik, oraindik buru den alkateak gizentasunari aurre egiteko azkeneko erabakia jarriko du abian: martxoaren 12tik aurrera ezingo da neurri handiko freskagarririk saldu hirian.

          Hilabate horretan igoko dira garraio publikoaren prezioak ere: 25 xentimo bidaia bakarra (2.5 dolar), eta 8 dolar hilabeterako txartela (112 dolar). Bildutako diruarekin metroan hesiak jarri edo ez erabaki beharko dute, pasadenean azkeneko 5 urteetako istripurik gehienak izan ostean. Momentuz, garestiegiak dira hesiak.

          Sanoago bizi nahi duenak, maiatzetik aurrera 5.500 bizikleta berri izango ditu Manhattan eta Brooklyngo 300 leku desberdinetan barrena ibiltzeko.

          Ordurako, beste 30 metro geltoki zulo gehiagotan telefonoz hitz egiteko aukera izango dute hiritarrek. Eta hain justu ere, aurretik dugun urte honetan bilakatu liteke teknologia alorrean munduko hiriburua New York; azken aldian zabaldu dituen ikerketa zentroekin Google, Amazon edo Facebook bezalako enpresak Shangai, Mumbai edo Sao Paolotik urrundu eta hona erakarri nahi izan dituzte.

          Saskibaloian, Knicks-ekin esperantzatsu asko eta asko, eta baseball-ean, All Star Game famatua The Mets talde ezagunaren etxean izango da uztaila erdian. Udazkenarekin batera, maratoia: azaroaren 3an egingo da, azkenekoa Sandy-ren eraginez bertan behera geratu ostean.

          Oraindik haren astindua jaso zuten askok ezin izan dute beraien etxeetara bueltatu. Abiatu dugun honetan jarrita dute esperantza.

          13 zenbakia igogailuetatik kentzen duten hirian, beti bezala, agendatik kanpora, ezustean ematen diren horien zain geratuko naiz ni.

Pim, Pam, Pum

BERRIA, Larrepetit, 2012-12-29

          Hamar, 9,8,7,6,5,4,3,2,1, eta pim, pam, pum… suziri hotsa izango da nagusi urtea amaitzerakoan. Pim, pam, pum eta argi biziz koloreztatutako zerua Times Squarren eta New York hiriko beste leku askotan.

          Hurrengo egunean telebistaz ikusiko duten arren, eta milaka kilometrora egonagatik, ezagun egingo zaizkie pim, pam, pum horiek eta haiek zeruan sortzen dituzten argi beldurgarriak Afganistan, Siria, Libano eta Palestinako herritarrei.

          Pim eta pam ibili dira Alderdi Errepublikanoan Obamari aurre egingo zion hautagaia aukeratu nahian. Eztabaida bat eta pum, golpea atzetik alderdikideari, eta pam bestea ahalik eta azkarren, berehala politikoki odolustutzeko. Azkenean K.O. eta Mitt Romney konbatearen garaile.

          Hauteskunde giroan pasatu dugu urtea, pim, hau eta hura agindu, eta pum, hura eta hau gezurtatu. Eta azkenean, pum, pam, pim, etxafuegoak, afroamerikarraren bigarren garaipenean. Ez da aurrekoa adinako tsunamia izan, eta horren faltan, Sandy urakanak ekarritako haizearen txistuak, pam eta pum, milaka familia txikituta utzi ditu.

          Pim-pim-pim, Wall Streeteko kanpaia ere isildu zuen East Riverreko urak. Hiritarren patrikek, eskubideek bezala, freskatu aldi gutxi. Ekonomia, hobeto, baina pim-pam-pum ospatzeko aitzakiarik gabe.

          Pim-pam aipatzekoa, uniformea eta medailak erortzeraino eragin dion super jeneralaren ohe kontu eta kulebrin-kulebroiak.

          Pam, pam, pam, pam… 26 tiro lehor entzun berri dira Sandy Hook Elementary Schoolen. Eta gero, oihartzuna: su armak edukitzeko eskubidea aldatu behar da edo ez?

          Urtea pim, pam, pum pasatu da. Albisteen haria aztertuz gero, eta nahiz eta ez diren denak ezpal berekoak izan, good news, no news alkate dela ematen du. Mendian bide berria zabaldu beharrean, baietz lokatz berean hanka barruraino sartu datorren urtean ere?

          Urte berri on, osasuntsu eta zoritsua, irakurle.

Bizilagunak

BERRIA, Larrepetit, 2012-12-01

          Bizilagun berri bat etortzerakoan, hura ezagutze aldera, etxera gonbidatzea izaten da ohituretako bat. Mexikon kargua hartu aurretik, horrela etorri da Enrique Peña Nieto aste honetan Etxe Zurira, Barak, Joe eta Hillary familiak gonbidatuta.

          AEBentzat, Txina eta Kanadaren ostean, Mexiko da bazkide komertzial onena.

          Eraikuntza eta ostalaritza bezalako sektoreetan, pisu eta garrantzi ikusgarria duen eskulana da mexikarrena. Eta horren haritik, etorkin ez-legezkoen arazoari irtenbidea eman nahi dio Obamak ahalik eta azkarren, legeztatzeko aukerak emanez (6 milioi mexikar inguru daude egoera horretan).

          Kalearen beste aldetik ere baikor ikusten da AEBko etorkin kopururik garrantzitsuena mexikarra izatearena (12 milioi inguru guztira): milioika dolar bidaltzen dituzte hemendik hango familietara, eta diru horrekin, etxebizitzak eraikiz edo negozioak zabalduz, neurri batean, ekonomia sustatzen dute.

          3.000 kilometro luzetan bizilagun izatera kondenatuta daude bi herrialdeak. Eta superpotentziarentzat, mugan gerta litekeen edozerk izan dezake bere interes ekonomikoetan edo hiritarren segurtasunean eragina. Eta horrek urrea balio du.

          Orain arte eramandako politikak ikusita, ez dute aurrekoaren preziorik bi herrialdeen artean ematen diren giza, arma eta droga trafikoek (komertzio mota desberdin bat), sexu esplotazioak, emakumeenganako jazarpen eta erailketek.

          Enriquek gonbidatu du orain Barak barbakoa bere etxean egitera, Amigo rancheraren erritmora: «Aunque eres un hombre, aún tienes alma de niño, aquél que me da su amistad, su respeto y cariño…». Eta honek erantzun, edozein aitzakia ona dela bizilagunaren etxera joateko.

          Auzolanean gauza asko konpontzeko zereginik ez zaio faltako bizilagun bakoitzari datorren agintaldian. Benetan, ordea, horretarako gogoa eta nahia zenbatekoa den jakitea falta zait niri. Ikusi dezagun.

Indioilarra

BERRIA, Larrepetit, 2012-11-24

          Bereziki indioilarra mahaietako izar bihurtzen da AEBetan, thanksgiving egunean (eskerrak emateko egunean). 300 milioi indioilar hazi dituzte aurtengorako, eta kasik denek laberen batean bukatu dute.

          Izan ere, indioilarrak, egun horretan, biltzeko funtzioa du, batzekoa. AEBetako familia asko eta asko apenas elkartzen diren urtean zehar: distantzia handiak dira aitzakia, lan erritmoa, edo familia ulertzeko modu desberdina. Ordea, egun horretarako, kilometro asko egiten dituzte, eta ospakizunaren eta otorduaren aitzakian, urtean zehar Skype bidez bakarrik ikusten dituztenekin egon daitezke aurrez aurre: barre edo negar egiteko, kantuan edo dantzan aritzeko, albisteren bat edo beste emateko, haserretzeko, trapu zahar eta berriak mahai gainera ateratzeko… familian egoteko, alegia!

          Joera hori, ohitura hori, ordea, aldatzen ari da zenbait lekutan. Hurrengo eguna, ostirala, Black Friday deitzen zaiona izaten da hemen: dendek urte osoko prezio eskaintzarik handienak egiten dituzten eguna. Lehen, ostiral goizaldean irekitzen zituzten ateak, eta jende ilara luzeak egoten ziren zain, lasterka sartu eta dirua gastatzeko. Gaur egun, zenbait leku, indioilarra jan eta berehala irekitzen dituzte. Ondorioa? Familietako tertulia asko hautsi, elkarrekin egoteko aukera gutxietakoa alde batera utzi, eta erosketak egitera joatea.

          Familia batzuentzat, egun horretan etxe giroan egoteak oraindik ez du preziorik. Baina beste askori, hemengo familia eredua prezio garesti samarra ordainarazten ari zaie: bakardadea edo familia berekoen arteko erlazio hotzak, adibidez.

          Izan ere, indioilar haragia, modu berezian prestatzen ez bada, edo saltsa pixka batekin laguntzen ez bada, goxatzen ez bada, azken finean, lehor samarra izaten da.

          Alde ederrekoak, zentzurik zabalenean, gure mahai bueltak eta baserriko oilaskoak!

Iruzurgilea ofizioz

BERRIA, Larrepetit, 2012-11-17

          Duela sei hilabete hartu zuten Toshio eta Norikok hiru astetarako New Yorkera etortzeko erabakia. Beste gauza askoren artean apartamentuen eskaintza munduko hainbat hiritan egiten duen Craigslist-en webgunera jo eta aurkitu zuten gustuko bat. Benetan itxura zoragarria zuen argazkietan East Villageko leku hark. Jenny zela zioen batekin e-mailez dena lotu zuten: Western Unionen bidez 2.000 dolar aurretik ordaindu behar zituzten erreserba egiteko eta gainontzeko guztia iritsitakoan.

          Esandako helbidera joan dira, eta Jenyk esan bezala, atezainari giltza eskatu diote: «Zer giltza?». «12 F apartamentua daukagu alokatuta Jenyrekin, 3 asterako». «Barkatuko didazue, baina hemen ez dago, ez 12 F-rik ezta Jenyrik ere. Iruzurra egin dizuete».

          Fran New Yorkera iritsi berri da. Apartamentu edo logela bat nahi du, eta iragarki batean ikusi du beretzako moduko bat. Idatzi, eta Robertek erantzun dio: «Ezustean, eta lan arrazoiengatik, hiritik korrika Oregonera alde egin behar izan dut. Eta orain, konfiantza ematen didan norbaiti alokatu nahi diot nire lekua». Franek, beraz, fio daitekeela erantzun dio. Robertek eta biek elkarren berri eman diote e-mail bidez. Franek etxea ikusi nahi du. Eta Robertek esan giltzak berekin eraman dituela Oregonera, baina nahi izatera, kanpotik ikusi dezakeela eta barruko argazkiak bidali egingo dizkiola e-mailez. Hala egin dute. Diru seinale bat jasotzean, giltzak Franki bidaltzekotan geratu da. 400 dolar ordaindu ditu Frankek. Ez zaizkio sekula giltzak iritsi. Ez du Roberten e-mailik berriro jaso.

          Egunero edonork aurkitu ditzakeen iragarki iruzurtiak dira. Eta mundua handia denez, beti dago, harantzago edo honantzago, amuari kosk egiten dion norbait. Ez ahaztu: iruzurgilearen ofizioa iruzur egitea da. Horretarako dauka egun guztia, abilezia, pazientzia eta irudimena. A, eta noski: on line dago!

Barealdirik ez

BERRIA, Larrepetit, 2012-11-10

          Hirurogeita hamabost urte ditu eta aspaldian ez bezala, ia egunero ari da autobusa hartzen. Behin ilundu eta gero, txartelik ordaindu gabe, eserlekua hartzen du. Baina autobusa ez da sekula dagoen lekutik mugitzen, eta bere irudimenarekin bidaiatu behar izaten du: Sandy izeneko urakana etorri eta zeukan gutxi hura eraman aurreko irudiak datozkio oroitzapenen bidaiara.

          Warm Buses (autobus epelak) izenekoak jarri dituzte urakanaren eragina sentitu dutenentzat, inora mugitu gabe, bertara igo, eseri eta berotu daitezen.

          Ekaitzaren ondoren amesgaiztoa hasten dela eta ez barealdia pentsatzen dute ekialdeko kostaldeko hainbat herritar estatubatuarrek. Ezer gabe geratu dira, zeukatena haizeak eramanda, suntsituta, soinean jantzita zeramatenarekin daude. «Eta non dago laguntza?», «non daude aseguruak?», «non daude gure zergak?», galdetzen dute ozen.

          Negar malkorik dagoeneko geratzen ez zaienak, hondakinetara inguratu eta berreskuratu dezaketen gutxiaren bila dabiltza: familia argazki bat, umearen panpina… edozerk balio du.

          Etxea zutik geratu zaienak, hotzez, elektrizitate eta urik gabe (elur ekaitza izan dugu aste honetan). Milioika lagun ari dira janaria, arropak, mantak, toallak, umeentzako opariak bidaltzen. Eta duela bi astera arte denetik zuten hiritarrek, horretara ohituta ez egonagatik, bidalitakoa hartu beste erremediorik ez dute.

          Gasolinaren errazionamendua jarri zen atzo, ostiralez, abian New Yorken: matrikula bikoitiek hartu ahal izango dute egun bikoitietan, eta bakoitiek gainontzekoetan. Ez dago denentzat.

          Egoera halakoa bada munduko herrialderik aurreratuenean, zer ez ote da izango urakanen eta ekaitzen kolpeak berdin-berdin jasotzen dituzten Haitiren moduko herrialdeetan? Hemengoa ikusita, bizitza irudika dezaket: ekaitzaren ostean, han ere, barealdirik ez. Eta amesgaiztoa, luzeagoa eta gaiztoagoa.

Yes, he did

Eastetik, 2012-11-08

          Times Square-ko pantaila handietako batzuetan telebista hainbat katetako irudiak eta soinua , eta behean jende dezente emaitzei begira. Oihuak eta txaloak entzuten ziren, Obamak estaturen batean irabazi zuela esan ez gero (New York demokrata da).

          Harlemen ere telebistari begirik kendu gabe zeuden. Eta bat batean, Obama irabazletzat jo zutenean, eztanda! Jendearen txaloak, oihuak, besarkadak, irribarreak, dantzak. «Obama, Obama», «We got it», eta antzekoak ozen entzun ziren. «Lau urte gehiago» oihukatzen zuten bandera amerikarrak astinduz. Autoak bozina joaz, sakelakoarekin argazkiak atera eta atera… Eta Malcom X etorbidetik, Empire State ikus zitekeen urdin-urdin (irabazlearen kolorea)!

          Ez da duela lau urteko ospakizuna izan, ordukoa izugarria, ikusgarria, historikoa izan zelako. Baina oraindik, maila apalagoan bada ere, Barack Obamak, ilusioa pizten du jende askoren artean. Edo bestela, ordukoak irauten die oraindik. Emakumeak (%55), 30 urtez azpikoak (%60), eta gutxiengoak (afroamerikarrak, latinoak) konbentzitu ditu. Eta swing estatu erabakigarriek lau urte gehiagoko epea eman diote.

          Yes we can izan zen lehendabiziko legegintzaldiko lema. Bigarrenerako, Yes he did (bai, egin zuen). Gustatzen zait, zaila zirudiena egin baitu. Baina egin ahal izatetik egitera aldea dago. Eta esaldi horrek erabateko zentzua izan dezan, orain, agindutakoa betetzea falta da: Mr. President, gogoratzen osasunaz, hezkuntzaz, gizarte politikez, ekonomiaz, zergez, nazioarteko politikaz esandakoak? Hiritarrek ez dauzkate ahaztuta. Eta horiek gauza ditzazun denbora gehiago behar duzula erabaki dute.

          Ordezkarien Ganbaran demokratek ez daukate gehiengorik, eta horrek gobernuari bidea zailduko dio. Baina hemendik lau urtetara aurkeztu ezinak ausardia politiko gehiago emango diolakoan nago. Bai, arrazoi. Niri ere, ilusio apur horretatik zerbait geratzen zait, nonbait!