Besarkadak

Larrepetit, 2011-09-27

          Ez konparatu. Besarkadak eta besarkadak daude. Ez dira berdinak, ez tamainan, ez iraupenean, ez estutuaren indarrean eta ez eta esanahian ere.

          Maiztasunean ere neurtu litezke, eta nago, geure kultura ez dela oso besarkada emailea. Eskua, bostekoa edo bi masailetako musuen aldeko apustua errazago egiten dugu.

          Aldiz, gizarte estatubatuarrean, esate baterako, besarkadak errazago erregalatzen dira. Aspaldian ikusi gabekoa, betiko laguna edo ez hain laguna, familiartekoa, bizilaguna, besarkada baten bidez agurtzea ohikoa izaten da. Hori bai: besarkada bakoitzaren esanahia erabat desberdina da.

          Aitor dezadan. Ni neroni ere ez nintzen hain besarkada emailea. Baina azkeneko ia bi urteetan ohitura hartu dut. Akaso, horregatik, etxera itzultzen naizen bakoitzean, familian, lagunartean, egoera desberdinetan, besarkatzeko ohitura naturalki ateratzen zait. Batzuetan, ordea, jendearen harridura, ohitura falta eta arroztasuna sentitu dezaket. Seguruenera, nahiz eta besarkadak dohainekoak izan guk garestiago ematen ditugulako.

          «Ongi sentitzeko behar dugun gauza bakarra besarkada bat da», dio halakoak dohainik banatzeko sortutako kanpaina batek. Eta ez dago gaizki esana. Askotan tokatzen da, New Yorkeko kaleetan barrena, Free Hugs karteltxoa zintzilik, dohaineko besarkadak emateko prest dagoen jendea ikustea. Baita jasotzen dituen hiritar eta bisitariak topatzea ere. Asko. Eta besarkada terapia horren eraginak onuragarriak direla diote, beharra sentituta edo gabe, ezezagun horren estutua jaso dutenek.

          Horregatik, herritarren onurarako, besarkada emailearen lanpostua proposatzen dut gure kaleetarako. Alboan aurkitu ez, eta beharra duenari besarkada, luzea, motza, estua, goxoa, zakarra edo gertukoa, nahieran emango dionarena. Pena, kanpainarako berandutxo nabilela. Hurrengorako gorde dezagun ideia.

Umeak

Larrepetit 2011-09-24

          Haur izugarri dago.Gero etagehiago,behintzat, nirejaioterrian. Hori da jaso dudaninpresioa oraingo honetan ere.Belaunaldi berriak ugariago datoz atzetik,eta oro har jaiotze tasak ere gora egin duela diote datuek. Ez da albiste txarra hori.

          Jolastokira arratsaldeko bostetatik aurrera inguratu besterik ez daukat,ume kotxeen trafikoaz gain,batera eta bestera,korrika eta saltoka haurrak pozik ikusteko. Guraso denek,berriz,ez dute irribarrea jantzita izaten,baina hori beste upeleko sagardoa da.

          Umea hemen ume,eta New Yorken ere ume.Baina bada hemengoen eta hangoen artean desberdintasun handi bat: askatasuna, edo askatasunik eza. 

          Guraso askoren beldurra izaten da umea lapurtu,bahitu edo kendukodietela. Hori dela eta,nahiz eta jolastoki itxien barrualdean egon,ahateak bezala umeei pega-pega eginda,begirik kendu gabe ibiltzen dira asko eta asko. Ez da nahikoa izaten korrika alde batetik bestera dabilen umeari urrunetik noizean behin begiratu eta ondo dagoela ikustea.

         Duela lau hilabete, lagun batzuen umea zaintzen ari nintzela Union Squareko parke itxi batean (Manhattan),liburu bat irakurriz, eserita, polizia etorri zitzaidan umeren batekin nengoen galdetzera. Nik baietz.Saltoka,gustura, besteak baino askeago zebilen haren ardura nuela.Barkamena eskatu ostean,alde egin zuten. Susmagarri bihurtu nintzen.

         Fox 5 gehien ikusiten den telebista kateko gaueko hamarretako albistegi nagusia hasi aurretik, halaxe esaten dio iragarki batek ikusentzuleari egunero: «Badakizu zure umeak non dauden?».Eta ondoren datoz titularrak.Horien artean,datu hauek: 800.000 haurren desagertzeak salatzen dituzte urtero AEBetan, 2.000 inguru egunero.Gero horietatik gehienak azaldu egiten badira ere, 115 haur inguru hiltzen dituzte urtero
ezezagun batek bahitu ostean. 

         Beldur horregatik,New Yorkeko haurrak ez dira Usurbilgoak adina aske.

Gogoa

Larrepetit 2011-09-17

          Zazpi orduko hegaldiaren ostean, Barajasko aireportura iritsi nintzen. Eta han, berriro ere segurtasun neurri berriak pasa behar terminalez aldatzerako orduan. Nire aurrean, ilaran, Europa iparraldeko herrialderen bateko adineko bikote irribarretsu bat. Segurtasunaz arduratzen zen gizonezko «gogorik gabe» baten parera iritsi eta, «tarjetas de embarque» y «pasaportes» oihukatu zigun, zakar. Nire aurreko bikoteak, gazteleraz ulertu ez, eta irribarrea galdu gabe, ingelesez esaldi bera entzungo zuen zain geratu zen. «Que les he dicho que las tarjetas de embarque y pasaportes, si no no van a pasar», berriro, aurrekoan baino zakarrago. Bikotea, elkarri begira, lotsa puntuarekin, zer egin ez zekiela, ezin ulertu. «Tarjetas de embarque y pasaportes, joder», berriro. Neronek paperak galdu aurretik, ingelesera itzuli nien.

          Nola liteke, Barajas bezalako Nazioarteko aireportu batean, eta bereziki mundu guztiko jendearekin harreman zuzena izango duen langileak ingelesez tutik ere ez jakitea?

          Seguru nago, mediku, ertzain, irakasle, politikari, administrazioko langile, ogi saltzaile, zapatari, metroko langile eta farmazialari makina batek, Barajasen nik bizitakoaren aurrean, kasik sentipen antzekoa eta iritzi bera izango dutela.

          Baina konturatu ote dira, osasun etxera, komisariara, ikastetxera, parlamentura, okindegira, zapata dendara, metrora edo farmaziara joaten garen euskaldunak ere berdin sentitzen garela? Zakarkeria ere maila berean sentitu dezakegu. Eta kasu horretan, gogorik gabekoak argi dago zeintzuk diren. Ze hori da hizkuntza bat ikasteko errezetako osagai nagusiena: gogoa, nahi izatea.

          Mezu baikorra bukatzeko: probatu, bizi, sentitu, ulertu eta aberastu. Ziento bat aukera dauzkazu ikasteko. Eta ez da hain zaila. Benetan.

Supiztaileak

Larrepetit, 2011-09-10

          Suak itzaltzearen lanbideak meritu handia du. Nola jokatu jakitea, ausardia eta egoera fisiko onean egotea eskatzen duen lanbideetako bat, zalantzarik gabe. Lehendabiziko biak badituzte New Yorkekoek ere. Batzuei ikusten zaizkien tripa zakuei begiratuta, hirugarrena ez denek.

          Hala ere, suak itzali itzaltzen dituzte. Baina baita makina bat piztu ere: Hollywoodeko aktore batek baino gehiagok nahiko luke hiri honetako suhiltzaile batzuei darien izarren distira. Ez daukate heroiaren paperean sartu beharrik. Heroiak dira, eta hala sentitzen dira.

           Ohikoa da, hirian barrena dauzkaten postuetan, bisitariak erretratuak ateratzeko gogoa piztuta sentitzea. Kolore gorriko kamioi zalapartatsuaren aurrean jarri eta, klik eta klik, irribarre zuri eta politeko suhiltzailearekin ateratakoa Facebooken zintzilikatzeko primerakoa izango da.

          Handia izatean beraiek bezalakoa izatea gustatuko litzaiokeen umearengan ilusioaren txinparta sortzen dute, eta hura kamioira igotzen badute, ilusioa nahi bilakatzen da.

          Ibilgailuetan jarrita dauzkaten bandera estatubatuarrekin abertzaletasunaren sugarra lau haizetara zabaltzen dute. Nola gainera!

          Pasaeran, hiritar askoren tinpanoak sutan jartzen dituzte beraien sirena eta bozina soinu ez batere osasuntsuekin. Baina laguntza jaso duenarengandik esker on sutsuak jasotzen dituztela jakiteak kexuak itzaltzen ditu.

          Merkataritza negozioaren kea ere urrutitik ikusteko modukoa da: NYFD (New York Fire Department) jartzen duten produktuak kontu korronte batzuk ederki berotzen ari dira.

           Eta gero, nola ez, sexuarena dago: gizon eta emakume batzuengan gorputz uniformedun horiek, edo uniformerik gabeko gorputzek, pizten duten sexu desioa, morboa.

          Nago, mundu osoko suhiltzaileek hauek adina su, edo gehiago, itzaliko dituztela. Baina piztu?

I-11ko atentatuak. 10 urte (VI)

BERRIAn argitaratua 2011-09-11

 

BERRIAra Hemendik 

 

 Gaur bezalako egun batean

 

Asteartea oskarbi esnatu zen New Yorken, 2001eko irailaren 11n; Dorre Bikien aurkako atentatuak mundua aldatu zuen egun hartan

3.000 lagun inguru hil ziren atentatuetan; iltzatuta geratu zaio askori egun hura

 

Garikoitz Udabe New York

          American Airlines konpainiako 11 zenbakidun Boeing 767 hegaldia, goizeko zortzietan, 92 bidaiarirekin, Bostongo Logan aireportutik Los Angelesera atera zen. Hamalau minutu geroago, aireportu beretik, 175 United Airlines Boeing 767ak gauza bera egin zuen 65 lagun barruan hartuta.

          08:19an, American Airlines 11 hegaldiko Betty Ong azafata bere konpainiako erreserbak egiteko bulegoarekin harremanetan jarri, eta hegazkina bahitzen ari ziren ustea zuela adierazi zien.

          Joe, Lis, Peter eta Osmar New Yorkeko bizilagunentzat ez zen egun berezia. Astearte arrunt bat zen, eta, betiko legez, norbera bere zereginetara bidean jarri zen.

          08:21ean, American Airlines 77 hegazkinak (Boeing 757) Los Angeleserako bidaia abiatu zuen, Washingtongo Dulles aireportutik. 64 bidaiari zeramatzan.

          Bi urte dira Joe World Trade Center berria eraikitzeko lanetan ari dela. Egun hartan, ordea, 61. Kaleko eraikuntza batean ari zen. Lis, berriz, Midtownera, Manhattanen erdi aldera, joan zen, han zuen-eta lantokia.

          08:37an, American Airlines 11 hegaldia bahitua izan zitekeen susmoaren berri eman zioten NORAD Ipar Amerikako Aire Eremuko Defentsa Agintaritzari. Osmar, metrorantz zihoan orduan. «Zero eremutik gertu dagoen Chambers geltokira iritsi behar nuen».

          08:41ean, Newarkeko aireportutik (New Jersey), United Airlines 93k (Boeing 757) San Frantziskorako bidaia abiatu zuen, 44 pertsona barruan hartuta.

          Peter Brooklynen jaio eta hazitako gizona da. Gaur egun zero eremutik oso gertu dagoen eraikin batean egiten du lan garbitzaile gisa. Egun hartan, ordu horretan, E lineako metroa hartu eta Queeensen duen etxerantz abiatu zen. Ez zuen pentsatu bere trena ordutan azkena izango zenik.

          08:46an, American Airlines 11 hegazkinak World Trade Centerreko iparraldeko dorrea jo zuen. «Irratia entzuten ari ginen albistearen berri eman zutenean», gogoratu du Joek. «Horrela jakin genuen eraikin bat lehendabizi, eta beste bat gero, bi hegazkinek jo zituztela».

          Hamazazpi minutu geroago, United 175 hegaldiak hegoaldeko dorrea jo zuen. Bigarren kolpe hura mundu osoan zuzenean ikusi ahal izan zen, aurrekoaren eraginez kamerak hara begira jarrita zeudelako.

          Lis eta bere lankideek ere telebistaren bidez jakin zuten gertakarien berri. «Hasieran inork ez genuen pentsatu eraso bat zenik. Hegazkinarekin zerbait gertatu zela uste genuen. Jendea ez zegoen batere arduratuta».

          Osmarrek ere bazuen lehendabiziko eraikinean gertatutakoaren berri. «Istripua izan zela pentsatu nuen. Chambers eta Canal kaleen artean nengoen, metroan, bigarren hegazkinak hegoaldeko dorrea jo zuenean».

          George Bush presidentea, egun hartan, Sarasotako (Florida) lehen hezkuntzako haurrekin zegoen. 09:07an, Etxe Zuriko prentsa arduraduna presidentearengana hurbildu, eta belarrira bigarren dorrean gertatutakoaren berri eman zion —lehendabizikoaren berri bazuen—, eta AEBak erasopean zeudela gaineratu zion.

          Minutu bat geroago, New Yorkeko aire eremutik ateratzen edo pasatzen ziren hegaldi guztiak debekatu zituzten. Manhattango tunel eta zubi guztiak ixteko erabakia etorri zen segidan, eta, azkenik, hegazkin zibil guztien aireratzeak debekatu zituzten.

09:31: «Ekintza terrorista»

          Bushek ikastetxean jarraitu zuen haurrei entzuten, edo itxura hori egiten. 09:31n, hedabideei mintzatuz, gertatzen ari zena «ekintza terrorista» bat zela aipatu zuen.

          Esan eta izan. 09:37an, American Airlines 77 hegaldiak Pentagonoa jo zuen. Ondorioa berehalakoa izan zen: AEBetako presidentearen aginduz, airean zeuden hegazkin guztiek gertueneko aireportuan lurreratzeko agindua jaso zuten.

          Gertakari haiek ikusita, 09:48ak zirenean, Kongresua eta Etxe Zuria hustu zituzten. Handik gutxira, 09:57an, Bushek Floridatik alde egin zuen, toki seguruago batera.

           Osmar eta beste hainbatek 40 minutu zeramaten metroan. «Handik atera gintuzten. Estaziotik atera, eta lehendabiziko dorrea, hegoaldekoa, erori egin zen». Goizeko hamarrak izateko minutu bat falta zen. Segundo gutxitan dorrea Manhattango paisaiatik desagertu zen. Ondo gogoan ditu Osmarrek jendearen oihu eta lasterketak.

          10:03an, United 93 hegaldia Shanksvillen (Pennsylvania) erori egin zen, ustez bidaiariek hegazkinaren kontrola hartu nahi izan zutenean. Handik 25 minutura, bigarren dorrea etorri zen behera, ordu batzuk lehenago tente, harro kokatuta zeuden lekuan hutsune nabarmena utziaz. 

Hautsez jositako jendea

          Peter Queens auzora iritsi zen azkeneko trenean. «Jende guztia telebistari begira zegoen, eta horrela jakin nuen zer gertatzen ari zen». Ez zuen ezagunik dorreetan, baina gertatzen ari zenarekin «erabat triste» sentitu zen.

          Lisek, berriz, lagunak zituen Dorre Bikietan. «Zorionez, alde egitea lortu zuten guztiek. Noski, nire lagunek ezagutzen zituzten bertan hil ziren asko eta asko».

          11:04an, Nazio Batuen Erakundearen egoitza husten hasi ziren New Yorken.

          Denbora asko telebistari begira pasatu ostean, konpainiatik ateratzeko agindua jaso zuten Lis eta bere lankideek. «Etxera jo genuen, oinez, ez zegoen-eta beste modurik. Gogoan dut nola topo egin nuen hautsez josita, zikinduta zetorren jende mordo batekin. Izugarria izan zen».

          Joe ere oinez abiatu zen etxerantz. «Ez nintzen beldur, ziurrenik gertatzen ari zenaren inguruko informazio askorik ez nuelako. Baina minduta sentitu nintzen, erasopean ginelako».

          Peterrek ere aitortu du gertatzen ari zena ikusita oso triste sentitu zela. «New York erabat aldatu zuen, gu ginena, pentsatzen genuena, hiria bera, dena aldatu zuten eraso haiek».

          Osmarri negar malkoak ateratzen zaizkio. «Min handia sentitzen dut egun hura gogoratzean». Coney Islanden, Brooklyngo muturrean, bizi zen, eta sei ordu behar izan zituen etxera iristeko. «Jende mordo bat gindoazen elkarrekin oinez. Erotuta bezala zebiltzan asko; ez zekiten nora jo. Gainera, ez genekien eraso gehiago izango ziren, eta izuturik geunden».

          13:04an, alerta gorena indarrean jarri zuen Bushek, eta, komunikabideen bidez, nazioari hitz egin zion Barksdaleko aire basetik (Louisiana).

          Ez zen, ordea, egun hartako azkeneko eraikina oraindik erori. 17:25ean, World Trade Center 7 erori zen, ustez barruan sortutako suteek eraginda.

          19:00 inguruan iritsi zen George Bush presidentea Etxe Zurira. Ordu eta erdi geroago, bulegotik nazioari hitz egin zion. 3.000 lagun inguru hil ziren atentatuetan.

          Astearte hura eta ondorengo egunak amaigabeak izan ziren askorentzat. Bereziki beraien berririk izan ez eta familiartekoen bila zebiltzanentzat. Hondakin artean geratu ziren maite zituztenak aurkitzeko esperantzak.

          Geroagokoak dira odol putzu gehiago ekarri dituzten Afganistango eta Irakeko gerrak, Madril eta Londres hirietako burdinbideetako hilotzak, horien harira segurtasunaren izenean hartu diren neurriak… Izan ere, egun hartako ekintzek, mundua aldatu zutela behin eta berriz errepikatu dute adituek. Izan liteke hori arrazoia, baina ez dago zalantzarik geroztik hartutako erabaki asko orduan gertatutakoan arrazoitu dituztela.

          Asko hitz egin da hamar urte hauetan AEBetan gertatutakoaz. Zenbaitzuen ustean konspirazioak bakarrik argitu ditzake ordukoak. Beste batzuentzat konspirazioez hitz egiteak ez dauka ez hankarik eta ez bururik. Lisek, esaterako, egun ez du horretan sinesten, baina lehen bai. «Konspirazioren bat egon izan balitz, urte hauetan zerbait argitara aterako zela uste dut. Beraz, ez dut horretan askorik sinesten gaur egun. Baina nork daki…». 

Bin Ladenen hilketa

          Peterren ustez, teoria horietan pentsatu beharrean nahikoa da «egunerokoa bizitzea». Joek ere ez du halako ezertan sinesten. Hori bai, Peterrek dio bazekiela Osama Bin Laden eraso haien ustezko burua harrapatuko zutela. «Eta gustura nago, harro, hamar urteren ondoren aurkitu dugulako. Familientzat, norbait galdu zutenentzat oso garrantzitsua izan da».

           Bin Laden Pakistanen hil zuten AEBetako tropek iragan maiatzean, eta haren gorpua itsasora bota zuten. Joeren ustez, «Osamak ordaindu du, baina horrek ez dauka bukaerarik. Bat akabatu orduko beste bat jaiotzen da. Al Kaeda ez bada, beste bat izango da. Zergatik? Inor ez dagoelako ados AEBek beste herrialdeetan egiten dutenarekin. Batzuetan asmatzen du, besteetan ez».

          Ez zela gizon ona pentsatzen du Lisek. «Baina terrorismoaren beldur eta mehatxu guztiak pertsona bakarraren bizkar jartzea uste dut zentzugabea dela».

           2006az geroztik zero eremuan berreraikita dagoen World Trade Center 7 eraikineko bulegoetan lan egiten du Lisek. Leihotik, berreraikitze prozesua jarrai dezake, eta Joe ikusi egunero han lanean. Obrek eragindako zikinkeria ataritik garbitzen jarraitu beharko du Peterrek bi kale atzerago. Eta Osmarri negar malkoren batek ihesi egingo dio handik pasatzen den bakoitzean. Izan ere, milaka new yorktarrei bezala, duela hamar urte, gaur bezalako egun batez gertatu, ikusi, bizi eta sentitutakoa oroimenean eta bihotzean iltzaturik geratu zaio.

Obama eraso gune guztietara joango da

Zero eremuan Irailaren 11 Memoriala zabalduko dute, eta hildakoen senitartekoak izango dira ikusten aurrenak

          Aste osoan egin dira AEBetako hiri handi eta txikietan 2001eko irailaren 11 hartan hildakoen omenezko ekitaldiak; batzuk, ofizialak, eta besteak, ez. Argazki erakusketak, kontzertuak, hitzaldiak, denetarik antolatu da ekialdetik mendebaldera.

          Ekitaldi nagusiak, ordea, gaur egingo dira New Yorken eta Washingtonen, eta bertan izango da Barack Obama presidentea. Atentatu haietan bizia galdu zuten ia 3.000 lagunen omenaldi ekitaldietan izango da George Bush bere aurreko presidentea ere. Haien ondoan eseriko dira Michael Bloomberg New York hiriko
alkatea, New Yorkeko eta New Jerseyko gobernadore Andrew Cuomo eta Chris Christie, erasoak izan ziren garaian New Yorkeko alkate zen Rudy Giuliani eta George Pataki gobernadorea.

          Irailaren 11n hildakoen familiartekoek boz goran irakurriko dituzte atentatu haietan hildako guztien izen-abizenak, eta baita lehendabiziko aldiz Pennsylvanian eta Pentagonoan hildakoenak ere. Obama presidenteak eta ekitaldian parte hartuko duten beste hainbatek zenbait pasarte eta olerki irakurriko dituzte. «Honek ezin du zerbait politikoa izan; ez da inolako hitzaldirik egongo», argitu du aste honetan Bloomberg
alkateak.

          Egun hartan hildakoen senitarteko eta familiakoak izango dira gaur haien omenez zero eremuan zabalduko den Irailaren 11 Memoriala ikusten lehendabizikoak, eta bihartik aurrera nahi duen guziarentzat zabalik egongo da. Oraingoz, aurrez Internet bidez izena ematea beharrezkoa izango da.

           Ez da horrekin amaituko gaur Obamaren ekitaldi agenda. United 93 hegaldia erori zen Shanksville herrian biktimen omenezko monumentuaren inaugurazioan parte hartuko du Michelle Obama emaztearekin, Laura Bush lehendabiziko dama ohiarekin eta Dick Cheney presidenteorde ohiarekin batera. Ilundu aurretik, Pentagonora egingo du bisita, han hildako 184 lagunak omentzeko, eta, bukatzeko, hitzaldi bat emango du Washingtongo Katedral Nazionalean

 

2001eko irailaren 11ren ondorena

• 2001eko irailaren 11. New Yorkeko Dorre Bikien eta Pentagonoaren aurka eraso egin zuten. 2.973 lagun hil ziren. Al Kaedak aldarrikatu zuen erasoa.

• 2001eko irailaren 28a. NBEren Segurtasun Kontseiluak terrorismoari politikoki, ekonomikoki eta diplomatikoki aurre egiteko 1.373 ebazpena onartu zuen.

• 2001eko urriaren 7a. AEBek eta aliatuek Afganistango erasoa hasi zuten, Osama Bin Laden Al Kaedako burua han zegoela argudiatuta.

• 2002ko urtarrilaren 29a. Bushek Irak Gaizkiaren ardatzean sartu zuen, Iranekin eta Ipar Korearekin batera.

• 2003ko martxoaren 20a. AEBek eta aliatuek Iraken aurkako erasoa hasi zuten. Maiatzaren 1ean gerra amaitutzat eman zuen Bushek.

• 2003ko abenduaren 13a. Saddam Hussein Irakeko diktadorea harrapatu zuten. 2006an exekutatu zuten.

• 2004ko martxoaren 11. Ekintzaile islamistek 191 lagun hil zituzten Madrilen, lau trenetan bonbak zartarazita.

• 2005ko uztailaren 7a. Ekintzaile islamistek 52 lagun hil zituzten Londresen, metroan eta autobus batean bonbak lehertuta.

• 2011ko maiatzaren 1a. AEBetako indarrek Bin Laden hil zuten Pakistanen.

 

ESANA. BARACK OBAMA. AEBetako presidentea

«Segurtasun nazionala indartu dugu, aliantzak hobetu ditugu eta Al Kaeda galbidean jarri dugu»

 

2.973

Irailaren 11ko erasoetan hildako lagunak.

AEBek inoiz jasandako eraso handiena ikertu duen batzordearen arabera, 2.937 lagun hil ziren 2001eko irailaren 11n, hemeretzi erasotzaileak barne. 2.773 Dorre Bikietan hil ziren, 125 Pentagonoan eta 256 bahitutako lau hegazkinetan.

 

'Terrorismoa' egotzita zigortutakoak 35.000 dira

AP Associated Press agentziak 66 herrialdetako datuak kontuan hartuta egindako ikerketaren arabera, 2001eko irailaren 11tik terrorismoa egotzita zigortutako lagunak 35.000 izan dira. Turkian espetxeratu dute jende gehien (12.897), eta, ondoren, Txinan. Akusazio berarekin atxilotutakoak 120.000 izan dira.

 

Zaintza neurri bereziak ezarri dituzte New Yorken gaurko

Gaurko urteurrenaren harira, New Yorkeko Poliziak terrorismoaren aurkako operazio berezia abiarazi zuen herenegun, bereziki garraio publikoan zaintza areagotuz. Atentatu baten mehatxua «sinesgarria» dela adierazi dute agintariek, eta Hillary Clinton Estatu idazkariak Al Kaeda egin du horren erantzule.

I-11ko atentatuak. 10 urte (V)

BERRIAn agitaratua 2011-09-10

BERRIAra Hemendik 


William Rodriguez. Dorre Bikietatik bizirik atera zen azkeneko pertsona

 

«Ikerketa garden bat nahi nuen, Dorre Bikietan leherketak izan zirelako»

 

Dorre Bikietatik bizirik irten zen azken pertsona da. Irailaren 11n, hegazkinek eraikinak jo aurretik sotoan leherketa bat izan zela sinetsita dago. Gertakarien lekuko zuzena da.

William Rodriguez orotariko giltza eskuan hartuta

Garikoitz Udabe New York

gariudabe@hotmail.com

Puerto Ricon magoa, ilusionista zen. 1982an New Yorkera etorri zen eta, bizitzeko diru gehiago behar zuenez, World Trade Centerren aritu zen lanean ia 20 urtez. 110 pisuetako eskailerak garbitzea zen haren zeregina. Sasoi izugarri ona zuen, eta ate guztiak irekitzen zituen orotariko giltzetako baten jabe zen. 2001eko irailaren 11n hainbat laguni dorreetatik ateratzen lagundu zien, eta, hortaz, heroi bilakatu. Bera izan zen bizirik atera zen azkeneko pertsona. Aktibista eta Irailaren 11ko biktima hispanoen elkarteko buru modura, egun hartan ikusi, entzun eta bizitakoa kontatu dio BERRIAri.

Eguna urdin eta eguzkitsu esnatu zen, 2001eko irailaren 11n.

Horregatik, berandu esnatu eta nire gainbegiraleari deitu eta lanera ez nintzela joango esan nion. Mesedez joateko eskatu zidan, ez zeukala inor nire lana egiteko. Goizean berandu, 08:30ean iritsi nintzen, eta iparraldeko dorrera joan nintzen, 1 zenbakiko sotora [sei zeuden], American Building Maintenance konpainiaren bulegoetara.

Han beste hamalau lagunekin nengoela, 08:46 aldera, paaaaaa, eztanda izugarri bat entzun genuen gure azpian: lurretik altxatu egin gintuen, hormak zartatzen hasi ziren, sabai faltsua gainera erori zitzaigun, jendea oihuka, orientazioa galduta…

Zer pentsatu zenuen?

Argindarra sortzen zuen generadore bat lehertu zela pentsatu nuen, 2. sotoan, gure azpikoan zeudelako halakoak. Baina handik bost-sei segundora, berriro ere paaaaaa entzun genuen. Oraingoan eraikinaren gainaldean. Horma guztien kraskatekoa entzun zitekeen, jende guztia oihuka.

Felipe David izeneko Hondurasko gizonezko bat korrika inguratu zen guregana, «leherketa, leherketa» oihukatuz. Gerturatu zenean konturatu ginen eskuetatik zintzilik, oihal baten moduan, besoetako larruazala zeramala. Aurpegiko zati batzuk ere falta zitzaizkion.

Felipe David, sotoko eztandak harrapatu zuen gizona

Orduan, laguntza eskatzera joan zinen?

Beste dorrean zegoen laguntza zentrora deitzera nindoala, beste bat leherketa etorri zen, hirugarrena, oraingo honetan lurrikara baten antzekoa. Izugarria. Bonba bat zela uste genuen, baina sotoan geundenez ez geneukan leihorik, eta ezin genuen jakin zer gertatzen ari zen.

Felipe David hartu eta han zeuden guztiak eraikinaren zamalanetarako zegoen kamioien maldaxkara bideratu nituen. Anbulantzia bat etorri zen, eta han sartu nuen zauritua. 

Orduan konturatu zinen benetan zer gertatzen ari zen?

Jende guztia aho zabalik gora begira zegoela jabetu nintzen. Segurtasunaz arduratzen zen langilearen irratitik entzun ahal izan nuen lehendabiziko aldiz hegazkin batek dorrea jo zuela. Orduan ikusi nuen zulo hura, kea, eta eraikinaren zatiak zirela uste nuen haiek beherantz erortzen; gerora jakin nuen jendea zela.

Eta zuk, 106. eta 107. solairuetan zegoen Windows on the World jatetxeko jendea gogoan...

Egunero goizeko zortzietan handik behera hasten nintzen eskailerak garbitzen. Eta aurretik bertako langileekin eseri eta gosaria dohainik ematen zidaten. Egun hartan, berandu iritsi nintzenez, ez ninduen han harrapatu.

Segurtasun langile bati irratia kendu eta dorrera sartu nintzen. Lur azpitik komunikatuta zeudenez biak, Operation Control Center (Operazio Kontrol Gunea) izenekora joan nintzen, larrialdia zen guztia antolatzen zen lekura, abisu ematera. Hara iritsi nintzenean, inor ez zegoen, denak alde eginda zeuden.

Norbaitekin topo egin zenuen bidean?

Marriot hotelerako sarrera bat zegoen tokian, segurtasunerako emakume hegoamerikar bat zegoen, dardarka. «Zer egiten duzu hemen?» galdetu nionean, «dena entzun dut, baina ezin dut alde egin, langile hasi berria naizelako eta ezin naizelako lanik gabe geratu», erantzun zidan. Izututa zegoen. Heldu eta eraikinetik ateratzen lagundu nion.

Berriro sototik iparraldeko dorrera joan zinen.

Ondo gogoan dut suteen aurkako urak ateratzen zuen soinua. Halako batean, zamalanetarako igogailuetatik «lagundu, lagundu, ito egingo gara» entzun nuen. Ez nuen ezer ulertzen. Bi pisuren artean ez gora eta ez behera zegoen. Eraikinaren gainaldetik zetorren ur guztiagatik itotzeko arriskuan zeuden. Burdina batekin atea ireki nuen. Gerriraino zeukaten ura.

Argiketariek beti eskailerak zituztela gogoratu nuen, baina zutonei giltzarrapoekin lotuta uzten zituzten inork lapurtu ez zitzan. Egun hartan, luzeena lotu gabe zegoen. Harekin atera nituen bi lagunak eta kalera eraman nituen, anbulantzietan utzi, eta berriro sartu nintzen barrura.

Hirugarren aldiz.

Jendeak oihu egiten zidan: «Erotuta zaude?». Baina nik nire lagunak nituen buruan.

David Lin polizia ofizialarekin topo egin nuen han, eta orotariko giltza nik neukan galdetu zidan.

David Lin polizia eta William Rodriguez handik egun batzutara

Ate guztiak zabaltzen zituzten zenbat giltza zeuden?

Bost. Beste laurak World Trade Centerreko administratzaileek zeuzkaten, eta nik neukan bosgarrena. Lau pertsona haiek ziren larrialdietarako entrenatuta zeudenak, baina alde egiten lehenak izan ziren.

Eraikineko atarian, suhiltzaileak igogailuaren zain zeuden. David Lin poliziak, ordea, ez zebiltzala esan zien eta niri jarraitzeko agindu zien, nik oso ongi ezagutzen nuelako eraikina, eta giltza nuelako.

Zergatik ez zenien eman giltza suhiltzaileei?

Hura galduz gero sarraila guztiak aldatzea nik ordaindu behar nuelako. Pentsa, 110 pisutan zenbat sarraila dagoen!

Eskailerak ez ziren hain zabalak eta behera zetorren jendeak gurekin tupust egiten zuen. Suhiltzaile bakoitzak 25 eta 55 kilo inguruko pisua zeraman soinean. Oso zail egiten zitzaien gora egitea.

Solairuetan, larrialdi egoeretan hala egoteko erakutsi zitzaielako, jendea pasilloaren erdian zegoen, norbaitek zer egin eta nora joan esan zain. Haiek eskaileretara bideratzen nituen bitartean suhiltzaileek bulego guztiak banaka begiratzen zituzten inor geratu zen jakiteko.

Zer entzuten zen han?

Eztandak, jendearen garrasiak… 27. pisura iritsi ginenean suhiltzaileek ezin zuten gehiago, lehertuta zeuden. Ura lortu eta eman egin genien.

Telefonoa hartu eta amari deitu nion, ondo nengoela esateko, albistegietan zerbait ikusten bazuen ere. Orduan gutxi pentsatzen nuen mundu osoa telebistari begira zegoela.

Aurrera egin nuen, ateak irekiz, 33. pisuraino. Han emakume bat aurkitu nuen, bakarrik, geldirik; beste guztiek alde egin zuten. Langile berria zela eta ez zekiela larrialdi batean zer egin esan zidan. 43. pisuko kafetegitik zetozen bi gizonezkorekin beherako bidean jarri nuen.

Solairu hartan garbiketa tresnak gordetzen nituen armairu bat neukan, eta maskarak hartzera joan nintzen jendeari banatzeko asmoarekin. Halako batean, 34. pisutik zetorren soinu izugarri bat entzun nuen. Mugitzen eta lurraren kontra arrastaka eramaten ari ziren zerbaiten itxura zuen, zerbait astuna. Beldurra orduan sentitu nuen lehendabiziko aldiz.

Zergatik?

Nik banekielako solairu hura hutsik zegoela. Bazkaltzeko orduan bakarrik egon nahi nuenean, solairu horretara joaten nintzen, hutsik, ezer gabe zegoelako. Egun hartan ireki ez nuen ate bakarra izan zen.

Baina gorantz jarraitu zenuen?

39. solairuraino iritsi nintzen. David Lin polizia azaldu zen suhiltzaileetako bi ofizialekin, eta hegoaldeko dorrean eztanda izugarri bat entzun genuen. Danbatekoak dena mugitu zuen.

Ed izeneko gizonezko ezindu bat 27. solairuan zegoen, asma atake bat zuen, eta hari laguntzeko agindu zidan poliziak. Hiru suhiltzailek eta nik jaitsi genuen esku-ohe batean gizona. Urduri zegoen eta, lasaitzeko, handik ateratakoan garagardo fresko bana hartuko genuela esan nion Edi.

Beherako bidean zer ikusten eta entzuten zenuen?

Oihu asko entzuten nituen. Toki guztietatik zetozen. Igogailuetan ez atzera ez aurrera geratu zen jendea laguntza eske… Oso traumatikoa zen. Suhiltzaileei begiratzen nien, eta haiek buruarekin ezetz egiten zidaten, ezin genuela ezer egin.

Eta orduan etorri zen beste eraikinetik eztanda handi hura. Izugarria. Hegoaldeko dorrearen gainbeherak eragindakoa zen.

Harrerara iritsi ginen. Dena txikituta zegoen, hautsa toki guztietan, suntsipena. Edi lehendabiziko laguntza ematen ari ziren bitartean, suhiltzaileetako batek anbulantzia prestatzeko eskatu zidan. Eraikineko ate aurrean geratu nintzen, eta kanpotik jendeak oihu egiten zidan: «Ez begiratu atzera»,…

Nahikoa hori esatea atzera begiratzeko!

Nire bizitzan ikusi dudan gauzarik okerrenarekin topo egin nuen: bere burua bota zuen jende guztiaren gorpuekin. Kolpe handia izan zen hura. Ezin zen inor ezagutu, haragi puskak ziren, odola toki guztietan.

Eta, halako batean, ezagutu nuen pertsona bakarra: 33. pisutik alde egiten lagundu nion emakumea, bi zati eginda. Seguruenera kristal zatiren bat eroriko zitzaion gainera, eta hark gillotina moduan ebaki zuen bitan. 

Orduantxe hasi zen bigarren dorrea erortzen?

«Korri, korri», oihukatzen hasi ziren denak. Jende guztia ahal zuen tokira alde eginez. Suhiltzaileen kamioi bat ikusi nuen nire parean eta haren azpian sartu nintzen. Eraikina kamioiaren gainera erortzen hasi zen, erabat azpian harrapatuta geratu nintzen arte.

Telebistako bi kamerarik, ordea, ikusi egin ninduten eta dorretik bizirik ateratzen ikusi zuten azkeneko pertsona zein gunetan zegoen esan zieten erreskate taldeei. Bi ordu eta erdiren ondoren atera ninduten. 

Zerk lagundu zizun han azpian bizirik mantentzen?

Hautsarekin ezin nuen arnasarik hartu, erre egiten ninduen. Mago nintzenean gorputza erlaxatzeko eta oxigenoa aurrezteko ikasi nituen teknikek asko lagundu zidaten.

Osorik eta ondo nengoen. CNNko kamerak harrapatu ninduten segituan, eta ez dakit zer esan nuen. Amak bizirik nengoela ikusteko balio izan zuen.

Zer egin zenuen gero?

Arratsaldeko laurak arte-edo obra hondakinak mugitzen geratu nintzen. Ez zegoen ezer. Hurrengo egunean berriro itzuli nintzen. Kontuan izan lagunak neuzkala, eta badakizu, esperantza…

Gertatutakoa ikertzeko eskatzen hasi zineten berehala.

Bost lagun joan ginen Kongresura, Irailaren 11ko atentatuak azter zitzatela eskatzera. Gobernuak ez zuen ikertu nahi. Azkenean, Irailaren 11ko Batzordea sortu zuten.

Nik ere testigantza eman nuen, azpiko sotoan entzundako eztandarena kontatuz eta gertatutakoa xehetasun osoz emanez. A zer ezustekoa bukaerako txostenean nik esandakoak agertzen ez zirela ikustean. Sekretua omen dira. Gainera, 22 lekukoren izenak ere eman nizkien. Ez ziren inorekin harremanetan jarri, eta zerrenda galdu egin zutela esaten dute.

Konspirazioaren teoriak sortzeko arrazoi gehiago.

Nik ez dut ezer esaten. Ikerketa gardena nahi nuen, Dorre Bikietan leherketak izan zirelako. Eta ez naiz hori esaten bakarra.

Zerbait ezohikoa pasatu zen aste pare bat lehenago dorreetan?

Hori da teorietakoa bat. Aste batzuk lehenago argindar guztia kendu zutela eta horrela prestatu zutela eraikina. Baina han 20 urtez lan eginda, ondo dakit urtean bitan egiten zela hori, ur ponpak probatzeko.

Nolako tratua jaso duzue biktimek?

Oso txarra. Bereziki komunitate latinoamerikarrak: paperik gabekoak zirelako, diru laguntzak ukatu zizkieten, jendea deportatzen hasi ziren… Baina lan askoren ondoren, amnistia ekonomikoa eta deportazioak geratzea lortu genuen. Platerak garbitzen zituenak eta finantzetan lan egiten zuenak modu berean galdu zuten bizia.

Politikan aritzeko eskaintza ere egin zizuten...

Errepublikanoek. Boto latinoa lortzeko tiradizoa izan nintekeela pentsatzen zuten. Ikasketak eta dena ordaindu zizkidaten. Baina haiek bukatu eta ez nintzen politikan sartu.

Zeuk egin duzun dokumental bat aurkeztekotan zara irailaren 11n.

Bai, From the Rubbles izena du (Obra hondakin artetik). Eta lekuko askoren bizipenak biltzeaz gain, Ted Gunderson FBIko buruak kontatzen dit nola bildu zen Osama Bin Ladenekin AEBetan. Gunderson duela hamabost egun hil zen, minbiziarekin.

Interesgarria…

Eta oso gogorra, ikusiko duzu.

 William Rodriguezi egindako elkarrizketako momentu bat

I-11ko atentatuak. 10 urte (IV)

BERRIAn argitaratua 2011-09-09

BERRIAra Hemendik

Zero eremua, lehen eta orain

Garikoitz Udabe New York

Kamioi, hondeamakina, garabi, mailu eta makina soinua entzuten da. Zenbait momentutan, hautsa usaindu eta ukitu ere egin liteke. Hesiek ez dute barruan zer egiten ari diren ikusten uzten. Baina zintzilik jarrita dauden informazio panelek argi erakusten dute hura New Yorkeko zero eremua dela, eta berreraikitze lanetan ari direla.

Empire State 13 hilabetean eraiki zuten, baina kasu honetan 13 urte baino gehiago beharko dituzte. Izan ere, ederki kostatu zitzaien Dorre Bikiak zeudeneko gunea berreraikitzen hastea. Hilen senitarteko askoren sentsibilitateak edo Larry Silverstein negozio gizonaren interesak –Irailaren 11n eraitsitako dorreak alokairuan hartuta zeuzkan– eta politikarien arteko ika-mikek, besteak beste, atzerapen handia eragin dute Manhattango behealdean eraikitzen ari diren gune berrian.

                                Zero Guneko lanak horrela doaz momentu honetan

          Hori, ordea, ez da eragozpena izan turistentzat. New Yorkera etorriz gero, bisita egiteko ezinbesteko tokia bilakatu da zero eremua. Han denbora askoan egon den –eta oraindik dagoen– hutsunea, batzuek ikusi egiten dute, eta beste batzuek, sentitu.

 Lurretik zerurantz begiratu eta Dorre Bikiek zenbateko altuera hartuko zuten irudikatzen du bisitariak. Telebistaz hainbat bider ikusitako hegazkinen kolpea lekuan bertan imajinatzen saiatzen da. Izan ere, han historia garaikideko pasarte garrantzizko bat gertatu zela sentitzen da. Horregatik, akaso, bertaratzen denak, momentua bere kamerarekin jaso nahi izaten du.

Urtean bederatzi milioi bisitari pasatzen dira bertatik. Manhattango inguru honetan, erasoen aurretik sei hotel eta 2.300 logela zeuden. Geroztik, 18 hotel eta 4.000 logela.

Hiriko turismoa bultzatzeko ardura duen NYC & Companyko zuzendari George Fertittak dioen bezala, «asteko egun guztietan, 24 orduz martxan dagoen auzoa da. Manhattango behealdea momentu gozoa bizitzen ari da, eta jende guztiak etorri nahi du hona».

World Trade Center finantza munduaren sinboloa izan zen urte askoan. 60ko urteetan,  Manhattango hegoaldeari bizia eman nahi zitzaion garaian eraiki zituzten Dorre Bikiak, zeinek 110 pisu zituzten. Chicagoko Willis Tower eraiki aurretik, 1972. eta 1973. urteetan, munduko eraikinik altuenak ziren. Guztira, bulego gisara erabiltzeko 1,24 milioi metro koadro zituzten Mimoru Yamasakik diseinatu dorre haiek.

World Trade Center deituriko gunea beste bost eraikinek eta lur azpiko sei solairuk osatzen zuten: Marriot Hotelak (WTC 3) eta WTC 4, 5, 6 eta 7 eraikinek. 50.000 lagunek lan egiten zuten.

Irailaren 11koa ez zen eraikin horien historiako lehen erasoa izan: 1993ko bonba atentatuetan sei pertsona hil ziren eta 1.000 zauritu. Duela hamar urte, berriz, bi hegazkinen bidez dorreak jo eta behera bota ondoren, 2.753 pertsona hil ziren, eta inguru guztia suntsitua geratu zen.

                     Itxura hau izango du World Trade Center berriak

Eraikin berriak

2013. urtean bost eraikin izango ditu World Trade Center (WTC) gune berriak. Dagoeneko WTC 7a eraikita dago, obra hondakinak garbitzea bukatu eta 2002an berehala hasi baitziren hura egiten. 2006rako amaituta zeukaten.

Liebermanek diseinatutako Freedom Tower (Askatasunaren dorrea) izango da eraikin nagusi eta ikusgarriena. 104 solairu izango ditu eta, oraingoz, 80tik gora eraikita daude. 541 metroko altuera izango du, Dorre Bikiek baino 124 metro gehiago.

Historiako eraikinik garestienetakoa izaten ari da, metro karratuko 7.000 euroko kostuarekin.

Izenarekin ere izan da eztabaidarik: New York eta New Jerseyko Portu Agintaritzako  zuzendariak, Christopher O. Ward-ek, birbataiatu egin baitzuen Liebermanen dorrea: One World Trade Center deitu dio, «New Yorkeko biztanleek ez dutelako askatasuna izena duen dorrerik behar. Irailaren 11 baino lehen askeak ginen, eta askeak gara gaur egun ere».

Wardek agintea hartu zuenetik, 2008. urtetik, 3.000 milioi dolar handitu da aurrekontua. Kapital pribatu eta publikoa erabiliz, 20 bilioi dolar baino gehiago kostako da gunea berreraikitzea, oraingo aurreikuspenen arabera. 

                     Gune berria beste ikuspuntu batetik begiratuta

Beste lau eraikin ere izango ditu, bakoitza altura batekoa: 200 Greenwich Street, 175 Greenwich Street eta 150 Greenwich Street izango dira WTC 2, 3 eta 4 eraikinak. 2015. urterako, seigarrena izango litzatekeena, 130 Liberty Street dorrea eraikitzeko asmoa ere badago.

Bulegoez gain, jatetxe, kafetegi eta dendarik ez da faltako eraikin berrietan.

WTCko Dorre Bikiak baino askoz ere gehiago galdu zen, ordea, 2001eko egun hartan AEBetan. Erasoan hildakoen oroimena bisitari gehienengan presente badago ere, etorkizunekoei arkitekturak gogoraraziko die.

Oroimenaren presentzia

Aurkeztu ziren 5.000 proiektu ingurutik Michael Arad eta Peter Walkerren Reflecting absence proiektuak irabazi zuen lehiaketa. Dorre Bikiek betetzen zuten espazioa abiapuntutzat hartzen du haiek proposatutakoak, eta bi etxe orratzek zoruan utzitako aztarnak lur azpirantz doazen bi iturri putzu bilakatuko dira. Alboetako hormetatik behera ur gortinak izango ditu. Brontzezko plaketan 2001eko irailaren 11n New Yorken, Pennsylvanian eta Washingtonen hildako 2.983 lagunen izenak irakurri ahal izango dira, eta baita 1993ko otsailean World Trade Centerren eztanda egin zuen bonbaren ondorioz bizia galdu zuten seirenak ere.

                    Memorial 9/11. Biktimen omenezko memoriala

Beherago, lur azpian, jendearentzako pasabideak egin dituzte, eta National 9/11 Memorial Museumera –gertakari haiek eta ondorena gogoratzeko zabalduko duten museoa– joateko erabili ahal izango da. Hiriko metro zerbitzuaren geltokirako edo New Jerseyra Hudson ibaiaren azpitik doan PATH trenerako pasabide berria ere azpialdean egongo dira. Santiago Calatravak diseinatutako sarrera ikusgarritik behera jaitsi beharko da trena hartzera.

Zero eremuaren gainean, berriz, kalearen mailan, 400 haritzez osatutako gune bat eraiki da, Memorial Plaza deiturikoa, eta haritz horien artean egongo da Survivor tree, obra hondakin artetik bizirik atera zuten zuhaitza.

                                400 haritz landatu dituzte memorialeko parkean

Hamargarren urteurrena

Irailaren 11ko erasoen hamargarren urteurrena gogoratzeko, igandean, biktimen familiartekoekin ekitaldi berezi bat egingo da gune berrian, eta hurrengo egunetik aurrera 9/11 Memorial deiturikoa jende guztiarentzat irekita geratuko da. Ez da dirurik ordaindu beharko bertara sartzeko, baina, milioika bisitari interesatuta egon litezkeela kontuan izanda, Internet bidez egin beharko da erreserba. Orduro 1.500 pertsona pasatuko dira bertatik.

Dagoeneko turista gidetan nabarmen agertzen bada ere, eta nahiz eta oraindik luze joko duten eremu guztiko berreraikitze lanek, Askatasunaren Estatua, Empire State, Times Square eta Central Parkekin batera, hiriko tokirik bisitatuena izaten jarraituko du World Trade Center guneak kanpotarrentzat.

           Beste askorentzat, berriz, seme-alabak, gurasoak, familiartekoak, lagunak, lankideak, maitaleak galdu osteko hutsunea gogoraraziko dien oroimenerako lekua izan